Πρόλογος
Όταν το 1988 αποδέχθηκα την πρόταση της Λήδας Κροντηρά - Νασούφη να γράψω την ιστορία της Ραδιοφωνίας δεν υπήρχε κανένα στοιχείο και καμία πηγή. Προσφέρονταν βέβαια πολλοί απ’ τους παλαιούς να αφηγηθούν και να εξιστορήσουν αλλά, όπως αποδείχθηκε οι συνεντεύξεις τους είχαν ως επί τω πλείστον, χροιά υποκειμενική, άφηναν κενά περιείχαν αντιφάσεις και συχνά, ως προς τα πρόσωπα και τα γεγονότα συγκρούονταν με τα πραγματικά στοιχεία που η προσωπική μου αναζήτησε εξασφάλιζε από πηγές αναμφιφβήτητες. Υπήρχαν επίσης δυο ολιγοσέλιδα βιβλιαράκια μικρού σχήματος, που οι δυο συγγραφείς τους, τεχνικός ο ένας και δημοσιογράφος ο άλλος, επιχείρησαν να καταγράψουν ο καθένας εν συντομία, αυτά που θεωρούσαν πως άξιζαν να διατηρηθούν. Παρα την ανεπάρκειά τους ωστόσο τα δυό αυτά έντυπα μου χρησίμευσαν για την διαδικασία των διασταυρώσεων και αναφέρονται όπου χρησιμοποιήθηκαν. Υπήρχε επίσης και ένα αφιέρωμα της επίτομης έκδοσης του Ράδιο Καραγιάννη με τίτλο ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ – ΤΗΛΕΟΡΑΣΙΣ που περιείχε μερικές βασικές πληροφορίες για τα πρώτα σκιρτήματα της Ραδιοφωνίας. Ωστόσο και τα τρία αυτά έντυπα δεν βρίσκονται σε πρώτη ζήτηση. Έπρεπε κι αυτά να ανακαλυφθούν. Η ύπαρξή τους μου έγινε γνωστή κατά τη διάρκεια των αναζητήσεών μου. Πρέπει εδώ να τονίσω, υπογραμμίζοντάς το μάλιστα, πως η κρατική Ραδιοφωνία δεν διατηρούσε κανένα, μα κανένα απολύτως αρχείο.
Με τον καημό να γραφτεί η ιστορία της Ραδιοφωνίας, που και ο πατέρας της και η μητέρα της αλλά και η ίδια έπαιξαν πρωτεύοντες ρόλους, η Λήδα Κροντηρά έκανε μια αθλοθέτηση στην Ακαδημία Αθηνών στη μνήμη του Κώστα Κροντηρά (την συμβολή του στη ραδιοφωνική εποποιία την εξιστορούν οι σελίδες που ακολουθούν) για να ενθαρρυνθεί κάποιος να καταπιαστεί με το θέμα. Αυτό αποδεικνύει πως στους ανθρώπους του ραδιοφώνου η έλλειψη ενός χρονικού της ραδιοφωνικής πορείας και των ανθρώπων που την διεξήγαγαν, ήταν αισθητή. Όταν τον Απρίλιο του 1988 ο Στρατής Καρράς, διευθυντής τότε της Ραδιοφωνίας, με κάλεσε και μου ζήτησε να επιμεληθώ μια σειρά επετειακών εκπομπών για τα 50 χρόνια του ραδιοφώνου, η Λήδα Κροντηρά, η «Μπούλη» της «Ωρας του παιδιού» των παλαιών ημερών, μου μίλησε για το έπαθλο της Ακαδημίας και με παρότρυνε να καταγίνω με τον άθλο . Προσανατολισμένος τότε σ’ άλλες κατευθύνσεις απέκρουσα στην αρχή την πρόκληση. Όσο προχωρούσε όμως η προετοιμασία των εκπομπών, όσο με συνέπαιρνε η νοσταλγία των πρώτων ραδιογωνικών καιρών, όσο ξεδιπλωνόταν η χάρτα της περιπετειώδους εποποιίας των ερτζιανών και με διαπότιζε η συγκίνηση των παλαιών ραδιοφωνανθρώπων που καλούσα στο στούντιο, η ιδέα της ραδιοφωνικής ιστορίας άρχισε να με ενδιαφέρει. Και το αποδέχθηκα. Δεν ήξερα όμως σε ποιόν κυκεώνα έμπαινα.
Δεν το είχε φανταστεί ούτε η αθλοθέτρια. Οι υποδείξεις της, όταν με προέτρεπε να το αναλάβω ήταν πως οι πέντε – δέκα παλαίμαχοι θα μου διηγούνταν και γω θα κατέγραφα και θα τα έβαζα σε μια τάξη, σε μια στρωτή διατύπωση κι αυτό θα ήταν όλο. Ούτε στην αρχή θεώρησα το εγχείρημα τόσο εύκολο αλλά σε καμιά περίπτωση δεν μπορούσα να διανοηθώ πως θα είχε τόσο βάθος και τόση διακλάδωση. Οι πτυχές της ιστορίας έκρυβαν άγνωστα περιστατικά που εκτείνονταν σε μεγάλο βάθος χρόνου. Η αφετηρία αποκαλύφθηκε πως βρισκόταν πολύ μακρύτερα από εκεί όλοι θεωρούσαμε ως αρχή της Ραδιοφωνίας. Αποκαλύπτονταν επίσης φάσεις σημαντικές της ραδιοφωνικής πορείας ενώ υπήρχαν άλλες υπερβολικά υπερτιμημένες. Κανένας δεν ήξερε το παραμικρό για τον Σταθμό του Πειραιά, για τον Σταθμό της ΕΟΝ, για τον γερμανικό Κολιμπρί στην Κατοχή, για το ολιγόζωο Αθηναϊκό Πρόγραμμα, για τον Σταθμό του Πανεπιστημίου, για τον Κοντογεωργίου στο Βόλο και τις δικές του προσπάθειες, ούτε για τον Σταθμό στα Χανιά. Για το ραδιοφωνικό Σταθμό του Δημοκρατικού Στρατου, τη «Φωνή της Ελεύθερης Ελλάδας» πολύ λίγα ήταν γνωστά ενώ για τους Σταθμούς των Ενόπλων Δυνάμεων κανένας δεν τους αγνοούσε, φυσικά, ελάχιστοι όμως γνώριζαν λεπτομέρεις γι αυτούς, τις ανάγκες και τις διαδικασίες που τους γέννησαν.
Η «σκαπάνη» έφερε σε φως και πολλά άγνωστα απ’ την επίσημη ιστορία του κρατικού ραδιοφωνικού δικτύου. Από το 1988 μέχρι σήμερα, χωρίς καμιά υπερβολή, συγκεντρώνω υλικό, στοιχεία, πληροφορίες φωτογραφίες. Σ’ όλο αυτό το διάστημα η έρευνα δεν εγκαταλήφθηκε ποτέ. Είχε βέβαια εξάρσεις και υφέσεις και κατά διαστήματα χρησιμοποίησα και βοηθούς, αλλά η προσήλωσή μου στο θέμα της ραδιοφωνίας ήταν συνεχής. Διάβασα προσεκτικά μέρα με την ημέρα πάνω από εκατό τόμους εφημερίδων και συναντήθηκα με άλλους τόσους ανθρώπους που με τον ένα η τον άλλο τρόπο είχαν συνδεθεί με το ραδιοφωνικό χρονικό. Τα άρθρα που δημοσίευσα σχετικά στον «Ταχυδρόμο», στην «Ελευθεροτυπία» ,στην «Καθημερινή» και στον «Επίλογο» οι εκπομπές στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ και κυρίως τα δημοσιευόμενα στη «Ραδιοτηλεόραση» επί πέντε χρόνια ανελειπώς κάθε εβδομάδα μου άνοιξαν πόρτες. Πολλοί ήταν αυτοί που προθυμοποιήθηκαν και έσπευσαν να προσθέσουν λεπτομέρειες η να διασκευάσουν και να σκαλίσουν τη μνήμη και τα συρτάρια τους. Τη μεγάλη βοήθεια ωστόσο μου την πρόσφερε η Εθνική Βιβλιοθήκη. Παρα τις οργανωτικές δυσχέρειες και το απηρχηωμένο σύστημα λειτουργίας της η «Βαλιάνειος» στάθηκε η βασική μου πηγή. Στα σώματα των εφημερίδων ολόκληρου του αιώνα η έρευνά μου έσερνε το δάχτυλο στις αράδες των περασμένων ημερών από χρόνο σε χρόνο.
Αυτήν την προσπάθεια πολύ την διευκόλυνε ο Δημήτρης Σαπρανίδης, ερευνητής και ο ίδιος, που ως διευθυντής της «Ραδιοτηλεόρασης», την «στέγασε» κατανοώντας τη σημασία της. ‘Όταν ο Σαπρανίδης αντικαταστάθηκε πρυτάνευσαν άλες επιλογές και η δημοσίευση της έρευνας για την ιστορία της ελληνικής ραδιοφωνίας διακόπηκε. Αν ο αναγνώστης θέλει να εντοπίσει το πρόσωπο που είχε την ευθύνη δεν έχει παρά να σημειώσει το όνομα της Μπέλας Μηλοπούλου , του τότε προσωπάρχη της ΕΡΤ Πολυχρονόπουλου αλλά κυρίως του εκπροσώπου των εργαζομένων στην ΕΣΗΕΑ, που αποφάσιζε για ποιών από τους συμβασιούχους θ’ ανανεώνονταν οι συμβάσεις με γνώμονα τα κομματικά τους συμφέροντα. Έτσι η έρευνα διακόπηκε από τις σκοπιμότητες του κομματικού συνδικαλισμού.
Ωστόσο παρά τις μικρότητες και τις εμπάθειες, τα μίση τα πάθη, τις διαβολές και τις συκοφαντίες, επί διακόσιες δέκα εξ εβδομάδες η ιστορία της Ραδιοφωνίας, δημοσιευόταν στο περιοδικό της ΕΡΤ χωρίς διακοπή και μ’ αυτόν τον τρόπο στοιχειοθετήθηκε η εργασία που κρατάτε στα χέρια σας.
Το μεγαλύτερο μέρος του παρόντος τόμου και των όσων ραδιοφωνικών διαδραματίσθηκαν μέχρι το 1950 περιλαμβάνεται στις 216 συνέχειες της «Ραδιοτηλεόρασης». Σ’ όλο αυτό το διαστημα προέκυπταν στοιχεία που ενίσχυαν η διαφοροποιούσαν τα εξιστορούμενα. Όλα τα νεώτερα έχουν προστεθεί στις σελίδες που ακολουθούν και το χρονικό είναι τώρα πια εγκυρότερο από οποιαδήποτε μορφή του έχει προηγηθεί. Η πενταετία 1950 – 1955 και τα όσα γεγονότα την στοιχειοθετούν, δημοσιεύονται εδώ για πρώτη φορά.
Σε όσων οι ραδιοφωνικές καρδιές σκιρτούν σήμερα στις αναμνήσεις των καιρών εκείνων, όλοι «κατάγονται» απ’ την κοινή πατρίδα των ραδιοφωνικών θαλάμων του Ζαππείου, του κτηρίου της πλατείας Ρηγίλλης , του κτηρίου της οδού Ζαλοκώστα και του οικήματος της Σολής Χωροφυλακής της οδού Μεσογείων. Θυμάται συγκινείται και αφηγείται η γενιά που στην δεκαπενταετία 1940 – 1955 μαγεύτηκε από την ραδιοφωνική σαγήνη είτε μπροστά στο φωτισμένο καντράν μιας συσκευής, είτα σ’ ένα μικρόφωνο σε κάποιο στούντιο.
Γ. Χ.
Η Ι Σ Τ Ο Ρ Ι Α Τ Η Σ Ρ Α Δ Ι Ο Φ Ω Ν Ι Α Σ
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
Η ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑΣ
ΤΟ "ΣΗΜΕΡΑ" ΩΣ ΣΗΜΕΙΟΝ ΟΡΑΣΕΩΣ
Σήμερα, που ζούμε σ' έναν ορυμαγδό εκπομπών ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών και σε μια ανεμοθύελλα συχνοτήτων, όπου οι πάσης φύσεως σταθμοί σωρεύονται ο ένας πάνω στον άλλο και οι εκπομπές τους συγχέονται και εμπλέκονται, είναι δύσκολο να φαντασθούμε πως υπήρξε ένας καιρός που ο αιθέρας δεν είχε αποκαλύψει ακόμα τις μαγικές του ιδιότητες. Όλη αυτή η περιπετειώδης εποποιία, αδιανόητη στην αρχή και συναρπαστική στη συνέχεια, όλη αυτή η τρικυμιώδης πορεία, που διαπέρασε και συνδέθηκε με όσα γεγονότα σημάδεψαν τα πρόσφατα 100 χρόνια της εθνικής μας ζωής, θα εξιστορηθεί στις σελίδες που ακολουθούν. Θα ανασύρουμε χρόνο με τον χρόνο όλα τα ραδιοφωνικά περιστατικά, απ' όταν ακόμα η ραδιοφωνία αποτελούσε αποκύημα επιστημονικής φαντασίας ή ένα φυσικό παράδοξο. Παρακολουθώντας την εξέλιξη της τεχνολογίας της ασύρματης μεταβίβασης ήχων, με όλες τις πολιτικές και κοινωνικές της παραμέτρους, θα φθάσουμε στην σημερινή παρακμή του ραδιοφώνου και στην ασύλληπτη προοπτική που έχουν οι εφαρμογές των δυνατοτήτων που στην διάρκεια του αιώνα αξιοποιούνταν σταδιακά.
Στο διάστημα των 12 χρόνων που συστηματικά με απασχολεί η διερεύνηση των ποικίλων πτυχών της ραδιοφωνικής ιστορίας είχα επανειλημμένα την ευκαιρία να τονίσω πως αυτό που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε "ραδιοφωνικό πολιτισμό", η συμβολή δηλαδή του ραδιοφωνικού μέσου στην ανάπτυξη της πνευματικής και αισθητικής καλλιέργειας, έχει αγνοηθεί. Ενώ μέσα στην τελευταία δεκαετία ιδίως διάφοροι μελετητές, δοκιμιογράφοι και ιστορικοί "λιχνίζουν" κυριολεκτικά, κάθε μικρής ή μεγάλης σημασίας ιστορικό, κοινωνικό ή πολιτιστικό στοιχείο της ελληνικής ζωής, εντούτοις το ραδιοφωνικό φαινόμενο διέλαθε της προσοχής τους. Όταν, στα ύστερα της πρώτης τριακονταετίας άρχισε η εφαρμογή των ραδιοφωνικών εκπομπών υπήρχε πρόβλημα στην επικοινωνία κέντρου και επαρχίας, στη μετάδοση ιδεών και πληροφοριών ακόμα και στην διακοίνωση αρχών, νόμων, ανακοινώσεων και κυβερνητικών διατάξεων. Ακόμα και τότε ωστόσο η σπουδαιότητα και η πολυδυναμία του νέου μέσου αργεί πολύ να συνειδητοποιηθεί, αφού κωλυσιέργησε τόσο η εφαρμογή του. Όμως ακόμα και τώρα, με την υπεραναπτυγμένη τάση αναδρομικών εκτιμήσεων, ούτε τα αφιερώματα στα γεγονότα του απερχόμενου αιώνα συμπεριλαμβάνουν την ραδιοφωνική περιπέτεια, ούτε καμμιά ιστορική εργασία ασχολήθηκε μ' αυτήν. Οι ίδιοι οι σημερινοί άρχοντες της κρατικής ραδιοφωνίας και τηλεόρασης αδιαφορούν. Λες και το παρελθόν, τα πρόσωπα που στοιχειοθέτησαν την ιστορία της ραδιοφωνίας στη χώρα μας και εκ του μηδενός συγκρότησαν το ραδιοτηλεοπτικό οικοδόμημα, στο οποίο στεγάζονται οι σημερινοί "επιβάτες της ραδιοτηλεοπτικής εξουσίας" (και "αυριανοί διαβάτες" για να θυμηθούμε τον Γεώργιο Παπανδρέου) αν προβληθούν μειώνουν το κύρος των αρχόντων του παρόντος. Από αδιαφορία (ή ίσως από κάτι χειρότερο) διακόπηκε η δημοσίευση της "Ιστορίας της Ραδιοφωνίας" που συνεχιζόταν καθ' εβδομάδα από το 1994 στο περιοδικό "Ραδιοτηλεόραση" και κατ' αναμφισβήτητη διαπίστωση είχε πολλούς αναγνώστες ενδιαφερόμενους. Αυτό είναι ενδεικτικό του φρονήματος των ιθυνόντων πάσης κλίμακας, έναντι της σημασίας του ραδιοφωνικού παρελθόντος. Τέτοια θα συναντήσουμε πολλά ανατρέχοντας στα παλαιά έτη όπου ο αυταρχισμός των παραγόντων (κυβερνητικών ενίοτε) ανέστειλε κάθε θετική πρωτοβουλία. Παρ' όλα αυτά, άνθρωποι δημιουργικοί, οραματιστές, με προσφορά σημαντική κατά την αξία καθενός, συνέθεσαν την ραδιοφωνική ιστορία, αντιμετωπίζοντας και υπομένοντας τις αντιξοότητες. Το έργο όλων αυτών θα εξιστορήσουμε, την προσφορά τους θα αξιώσουμε και την "μορφωτική επανάσταση" του ραδιοφώνου θα αναδείξουμε σ' αυτές τις σελίδες.
Σήμερα βρισκόμαστε σ' ένα κομβικό σημείο. Είναι αναμφισβήτητο πως βιώνουμε μια πλήρη κυριαρχία ραδιοφώνου και τηλεόρασης ενώ ταυτόχρονα είναι ευδιάκριτη η παρακμή των συμβατικών μορφών αυτών των μέσων. Τα "παραδοσιακά" συστήματα, που διατηρούν μια αναγνωρισμένη συγγένεια με την αρχική εφεύρεση, τείνουν να χαθούν μέσα σε νέες εφαρμογές σ' ένα μέλλον που αδυνατούμε να διανοηθούμε. Την ωφέλεια που θα προκύψει απ' την εξέλιξη τους στις ερχόμενες δεκαετίες δεν μπορούμε ούτε να την φαντασθούμε, είμαστε όμως σε θέση να αναφερθούμε στην τεράστια πολιτιστική επίδραση του ραδιοφώνου σ' όλη την κλιμάκωση του απερχόμενου αιώνα.
Ας σταθούμε λοιπόν στην αφετηρία της αναδρομής.
ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΝΥΞΕΙΣ
Τα προανακρούσματα είχαν αρχίσει νωρίτερα απ' την αρχή του 20ου αιώνα. Οι φήμες για τα θαύματα του ηλεκτρισμού είχαν προηγηθεί κατά μία δεκαετία απ' την εφαρμογή του. Ο πρώτος ηλεκτρικός λαμπτήρας στην Αθήνα άναψε το 1889. Με την ευκαιρία των γάμων του τότε διαδόχου Κωνσταντίνου ηλεκτροφωτίσθηκαν μερικά κεντρικά τετράγωνα σε Σύνταγμα και Ομόνοια. Δημοσιεύματα με επιστημονικά αξιοπερίεργα σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής, όπου γίνεται λόγος για μετάδοση ήχων, χωρίς τη βοήθεια σύρματος, μόνο με τα ηλεκτρικά κύματα της ατμόσφαιρας, επισημαίνονται από το 1880. Συγκεκριμένα στο περιοδικό ΕΡΜΗΣ της Κωνσταντινούπολης, τον Απρίλιο αυτού του χρόνου συναντάμε ένα εκτεταμένο ρεπορτάζ για τα πειράματα που κάνει ο Αμερικανός καθηγητής Looms στα βουνά της Ανατολικής Βιρτζίνια, όπου κατόρθωσε να μεταβιβάσει μηνύματα σε απόσταση 11 μιλίων με την χρησιμοποίηση δύο χαρταετών.
"Φθάνοντας οι χαρταετοί ούτοι, γράφει το παλιό περιοδικό, εις το αυτό αναγκαίον ύψος εις εκάτερον τον τόπον της ανταποκρίσεως και εν τω αυτώ ηλεκτροφόρω ατμοσφαιρικώ στρώματι ευρισκόμενοι, συγκοινωνούντες δε μετά της γης δια χαλκίνων συρμάτων χρησιμεύουσιν ως μέσον τηλεγραφικής συγκοινωνίας τη βοηθεία μηχανήματος οίον το του τηλεγράφου Μόρση". Το αν κατάλαβαν τίποτα οι αναγνώστες του 1880 απ' τη φιλότιμη προσπάθεια του περιοδικού να τους κατατοπίσει για τις αρχές της Φυσικής και για τα πρώιμα αμερικανικά πειράματα που θα οδηγήσουν σε μια εικοσαετία στην ανακάλυψη του ραδιοφώνου, πολύ αμφιβάλλουμε Πέρασε πάντως μια υπόνοια σ' όσους διάβασαν αυτές τις γραμμές πως κάτι συμβαίνει μέσα στην ατμόσφαιρα. Φανταζόμαστε τους δύσπιστους χριστιανούς να κάνουν ανήσυχοι το σταυρό τους και να ψιθυρίζουν: "Πίσω μου σ' έχω σατανά".
Στα επόμενα χρόνια το αδιανότητο του πράγματος, μέσα από ανάλογα σποραδικά δημοσιεύματα κέρδιζε μια επιστημονική στήριξη. Ναι, οι ιδιότητες της ατμόσφαιρας περιείχαν δυνάμεις που ο άνθρωπος τιθασεύοντας τις μπορούσε να μεταδίδει και να ακούει ήχους από απόσταση, χωρίς την μεσολάβηση σύρματος. Στα 1898 μια αξιοσέβαστη επιστημονική προσωπικότητα έρχεται να προσθέσει εγκυρότητα στο όλο ζήτημα. Ο καθηγητής Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Τιμολέων Αργυρόπουλος[1], που οι Αθηναίοι τον αποκαλούσαν "ο κ. Ηλεκτρικός", για την επίδοση του στις εφαρμογές του ηλεκτρισμού, αρχίζει μια σειρά διαλέξεων-επιδείξεων στον "Παρνασσό", όπου εκτεταμένα ασχολείται και με την χωρίς σύρματα επικοινωνία. Η εφημερίδα ΕΣΤΙΑ στις 6 Νοεμβρίου 1897 γράφει τα παρακάτω. Τίτλος "Ηλεκτρική Ζωή". "Χθες εις τον Παρνασσόν ο κ. Αργυρόπουλος, ο επονομασθείς ηλεκτρικός - κατά πλειότερον παντός άλλου ασχολούμενος με τον ηλεκτρισμόν - μας εξήγησε τα θαύματα της τελευταίας πενταετίας, τα ηλεκτρικά αερόστατα, την άνευ συρμάτων επικοινωνίαν και τα ηλεκτρικά ατμόπλοια. Ο κόσμος ο συγκεντρωθείς εν τη αιθούση του Παρνασσού έκθαμβος παρηκολούθη του κ. καθηγητού τα πειράματα και τας επεξηγήσεις, ενώ ένας ερωτόληπτος, σοβαρότατα ησχολείτο με σχέδια περί εγκαθιδρύσεως εντός του δωματίου του, των αναγκαίων μηχανημάτων προς παραγωγήν επαγωγικού ρεύματος δια του οποίου να συνεννοείται μετά της ερωμένης του, τοποθετούσης και αυτής εντός του καλλιντηρίου της του αναλόγου "απηχείου". Ιδού και η πρώτη πρόταση για την ονομασία του ραδιοφώνου. Απηχείον, η συσκευή που απηχεί τα εκπεμπόμενα. Δεν θα αργήσει ωστόσο να ακουστεί και το όνομα ραδιόφωνο. Η σχετική είδηση απ' την εφημερίδα ΠΑΛΙΓΓΕΝΕΣΙΑ της 26 Ιουνίου 1899. "Η "Επιθεώρησις των Επιθεωρήσεων" αγγέλει ότι εντός ολίγου το τηλέφωνον ως ο τηλέγραφος θα λειτουργεί άνευ σύρματος (…) Η Επιθεώρησις αναφέρει λίαν ενδιαφερούσας λεπτομερείας της λειτουργίας του νέου τούτου μηχανήματος το οποίον ωνομάσθη ραδιόφωνον…". Θα περάσουν πολλά χρόνια για να ξανάρθει στην επιφάνεια η ονομασία αυτή.
Στο μεταξύ οι διαλέξεις και επιδείξεις του Τιμολέοντα Αργυρόπουλου προκαλούσαν μεγάλο ενδιαφέρον στους Αθηναίους και πλήθη κόσμου συνωστούνταν στον "Παρνασσό" κάθε φορά που ο καθηγητής παρουσίαζε δημόσια τα αποτελέσματα των πανεπιστημιακών του πειραμάτων. Σε όλη τη διάρκεια του 1899 έγιναν εννέα τέτοιες διοργανώσεις, πολυπληθέστατες πάντα. Στην αρχή του τελευταίου χρόνου του αιώνα μια παρόμοια συγκέντρωση λαβαίνει χώρα, με εξελιγμένα συστήματα και προχωρημένες εφαρμογές. Τις λεπτομέρειες τις βρίσκουμε στις σελίδες της ΕΣΤΙΑΣ στις 27 Ιανουαρίου 1900. "Ο Ανευ σύρματος τηλέγραφος. Ήτο ομολογουμένως κάτι ωραιότατον η χθεσινή εν τω Παρνασσώ διάλεξις, η πειραματική ούτως ειπείν επιθεώρησις της ηλεκτρικής κληρονομίας, την οποίαν μας αφήνει απερχόμενος ο δέκατος έννατος αιών. Ωραιότερα όμως απ' όλα και περιεργότερα - διότι ήσαν εντελώς άγνωστα μέχρι τούδε - υπήρξαν τα πειράματα επί της αρχής του άνευ σύρματος τηλεγράφου του Μαρκόνι. Η θεωρία της νέας ταύτης τελειοποιήσεως έχει ως εξής: προ τινών ετών ο εν τω γερμανικώ Πανεπιστήμιω της Βόννης καθηγητής της φυσικής Χέρτς ανεύρε μέσον δι ού κατόρθωσε να παραγάγη εν τω διαστήματι ηλεκτρικάς κυμάνσεις…" Ακολουθεί μια λεπτομερέστατη περιγραφή του φυσικού φαινομένου και των πειραματικών εφαρμογών και το δημοσίευμα καταλήγει: "…επί τη βάσει λοιπόν της θεωρίας αυτής ο κ. Αργυρόπουλος έκαμεν ωραιότατα πειράματα από του ενός άκρου της αιθούσης εις το άλλο…."
Καθώς όμως η εξέλιξη κλιμακώνεται στους πανεπιστημιακούς θαλάμους και προσφέρεται για ολοένα και περισσότερο προχωρημένες εφαρμογές, ένας διεκδικητής εμφανίζεται που απαιτεί αποκλειστικότητα στην νέα ανακάλυψη και απόλυτη εξουσία πάνω σ' αυτήν. Στην αφετηρία της νέας τροπής βρίσκεται πάντα ο Αργυρόπουλος ο οποίος, σε μια απ' τις διαλέξεις του (29.1.1900) τονίζει την σπουδαιότητα της εφαρμογής του ασυρμάτου στα πλοία. Ευθύς μόλις ολοκληρώνεται η πειραματική φάση της ασύρματης επικοινωνίας το Πολεμικό Ναυτικό εκδηλώνει το ενδιαφέρον του. Η είδηση δεν χρειάζεται σχόλια. ΕΣΤΙΑ 9 Ιουλίου 1906. "Πληροφορούμεθα ότι κατηρτίσθη επιτροπή εκ του καθηγητού του Πανεπιστημίου κ. Τ. Αργυροπούλου, του πλωτάρχου κ. Παπαχρήστου και των κ.κ. Παπαρηγοπούλου, Ζωχιού και Μαλικοπούλου όπως μελετήσει την εφαρμογήν του άνευ σύρματος τηλεγράφου εις το πολεμικόν ναυτικόν. Η επιτροπή θα υποδείξει τας καταλληλότερας τοποθεσίας δια τους τηλεγραφικούς σταθμούς και θα αποφανθή εάν δύνανται να επωφεληθώσι της δι' ασυρμάτου τηλεγράφου συνεννοήσεως και τα εμπορικά πλοία καταβάλλοντα ανάλογα τέλη. Εν τω μεταξύ αναμένονται εκ Γερμανίας τεχνίται, οι οποίοι θα τοποθετήσουν τα μηχανήματα του τηλεγράφου, θα διδάξωσι δε κατόπιν την χρήσιν αυτών εις τους ιδικούς μας."
Καθώς φαίνεται ωστόσο το ενδιαφέρον της εξουσίας είχε εκδηλωθεί νωρίτερα. Αυτό συμπεραίνεται από τον πρόλογο στο βιβλίο του ανυπολοχαγού του Πυροβολικού Γ.Π. Πετρόπουλου που με τίτλο Η ΑΝΕΥ ΣΥΡΜΑΤΟΣ ΤΗΛΕΓΡΑΦΙΑ εκδίδεται το 1904 στην Αθήνα. "Μετά την αποφοίτησιν μου εκ της Ανωτέρας Ηλεκτρολογικής Σχολής των Παρισίων, διαταχθείς υπό του υπουργού των Εσωτερικών να παρακολουθήσω τα κατά τον παρελθόντα Νοέμβριον γενόμενα πειράματα επί του εν Καστέλλα ιδρυθέντος σταθμού του άνευ σύρματος τηλεγράφου, επιβαλλόμενον μοι καθήκον εθεώρησα να εκπονήσω ιδίαν της περί της άνευ σύρματος τηλεγραφίας πραγματείαν, δυναμένη να χρησιμεύση τόσον εις τον στρατιωτικόν τον ενδιαφερόμενον επί τοιούτων ζητημάτων όσο και εις πάντα άλλον". Τα δεδομένα μας πείθουν πως οι προσδοκίες του ανθυπολοχαγού Γ. Π. Πετρόπουλου, όσον αφορά τους ενδιαφερόμενους για το ζήτημα που πραγματευόταν στο βιβλίο του, ήταν μάλλον υπερβολικές. Ένα μέρος του κοινού είχε ακούσει βέβαια για τον ασύρματο (στο καρναβάλι του 1898 είχε γίνει από τους φοιτητές αποκριάτικο άρμα με θέμα τον ασύρματο τηλέγραφο)[2] και σ' αυτό είχαν φυσικά βοηθήσει πολύ οι διαλέξεις στον "Παρνασσό" και τα διάφορα σχετικά δημοσιεύματα, η ενημέρωση όμως στο μικρό, ούτως ή άλλως, ποσοστό του πληροφορημένου κοινού ήταν μόνο επιφανειακή. Όσο για την πλατιά κοινή γνώμη, η μετάδοση της φωνής σε απόσταση ήταν ακόμα τότε κάτι εξωφρενικό.
Από την πλευρά των Αρχών, μόλις άρχισε να διαπιστώνεται η πρακτική ωφέλεια της ασύρματης μεταδόσεως και οι προοπτικές των πολλαπλών της χρήσεων, το Πολεμικό Ναυτικό, όπως είπαμε, κατοχύρωσε το προνόμιο της και όλοι οι ειδικευμένοι στρατεύσιμοι κατατάσσονταν στις τάξεις του. Οι εφαρμογές του ασυρμάτου στο μεταξύ συστηματοποιούνται. Για την ιστορία πρέπει να σημειώσουμε πως η πρώτη απόπειρα λειτουργίας πειραματικού σταθμού ασυρμάτου τηλεγραφίας χρονολογείται από το 1902. Ο πομπός είχε εγκατασταθεί στην Φρεατύδα του Πειραιά και ο δέκτης στο Παλαιό Φάληρο κοντά στο Δέλτα. Στα 1909 γίνεται η πρώτη επίσημη εκπομπή ανάμεσα σε τρία πολεμικά πλοία. Οι πομποί και οι δέκτες του "Ύδρα", του "Σπέτσαι" και του "Ψαρά" δικαιούνται τα εύσημα της ραδιοφωνικής πρωτιάς και ο υποπλοίαρχος Κωνσταντίνος Αθανασιάδης ένα δικαίωμα ραδιοφωνικής πρωτοπορίας που αργότερα θα το αξιοποιήσει. Κοιτίδα, λοιπόν, της ραδιοφωνίας το Πολεμικό Ναυτικό και ο αξιωματικός Αθανασιάδης στο ξεκίνημά της να συνδέεται αρχικά με πολλές πρωτοβουλίες για την εγκατάσταση ασυρμάτων στα πλοία, ίδρυση παράκτιου σταθμού κ.λ.π. Το 1911 λειτούργησε το Θησείο ο πρώτος σταθμός ασυρμάτου στην ξηρά που επικοινωνούσε με το πολεμικό "Αβέρωφ"[3]. Φαίνεται πως οι ασυρματικές ανησυχίες είχαν αρχίσει στην ίδια περιοχή αρκετά ενωρίτερα. Αυτό, τουλάχιστον, συμπεραίνουμε απ' το δημοσίευμα που συναντάμε στις 6 Ιουλίου 1906 στην ΕΣΤΙΑ "Τα πειράματα του άνευ σύρματος τηλεγράφου εξακολουθούν υπό του μνημείου του Φιλοπάππου υπό καυστικόν ήλιον". Από τότε και μέχρι σήμερα όλη η συνοικία μεταξύ Θησείου και Πετραλώνων λέγεται Ασύρματος.
Είναι απαραίτητο να συμπληρώσουμε πως ο πρωτοπόρος Αθανασιάδης ήταν και ο ιδρυτής του κλάδου των ραδιοτηλεγραφητών στην Ελλάδα και πως από το 1910 ως το 1920 ήταν προϊστάμενος της Ραδιοτηλεγραφικής Υπηρεσίας του Π.Ν.[4] Το Ναυτικό λοιπόν κηδεμονεύει τη νεογέννητη ραδιοφωνία. Φυσικό, με την αντίληψη πως και τα ερτζιανά είναι κι αυτά κύματα.
Στο μεταξύ βέβαια το Ναυτικό εκπαιδεύει τεχνικούς που είτε μετεκπαιδευόμενοι είτε όχι στα επόμενα χρόνια θα παίξουν σημαντικό ρόλο στη νέα τεχνολογία που ολοένα θα εξελίσσεται.
Πυκνά και αλλεπάλληλα γεγονότα κοινωνικές αναμοχλεύσεις, επαναστάσεις και πόλεμοι αλλά και ενσωμάτωση νέων ελληνικών εδαφών και πληθυσμών πλημμυρίζουν την πρώτη δεκαετία που η ασύρματη επικοινωνία, η ραδιοτηλεγραφία, εγκαθίσταται στην Ελλάδα. Αρχίζοντας από την επανάσταση των αξιωματικών στο Γουδί το 1909 που εκφράζει μια έντονη πίεση για κοινωνικές αλλαγές, και τον ξεσηκωμό των αγροτών στη Θεσσαλία τον επόμενο χρόνο μπορούμε να πούμε πως η εμφάνιση της ασύρματης επικοινωνίας στην χώρα μας συμβαδίζει με το ξεκίνημα μιας αναμορφωτικής τάσης στον κοινωνικό και κατ' επέκταση στον πολιτιστικό ιστό. Οι ταυτόχρονες μηχανοτεχνικές εξελίξεις σε άλλους τομείς, η εξάπλωση της χρήσης του ηλεκτρισμού σε διάφορες εφαρμογές με αρχή τις συγκοινωνίες, φέρνουν τον ασύρματο να συμπορεύεται με την κοινωνική και οικονομική ανόρθωση που σημειώνεται σ' αυτήν ακριβώς την δεκαετία. Ωστόσο δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε πως η καινοτομική αυτή επινόηση κρατιέται στην πρώτη της δεκαετία πολύ αυστηρά απομονωμένη απ' το κοινωνικό σύνολο σαν αποκλειστικό προνόμιο του στρατού. Καμμιά χρήση της ασύρματης επικοινωνίας δεν έχει περάσει στην κοινωνική ζωή. Οπωσδήποτε όμως αυτό δεν σημαίνει πως δεν έχει προκληθεί το ενδιαφέρον κάποιων έξω απ' τα όρια του στρατεύματος και πως δεν έχουν αρχίσει κάποιες κινήσεις, έρευνες και πειραματισμοί που δεν αποβλέπουν σε πολεμικές χρήσεις. Απόδειξη πως στο ξεκίνημα της δεκαετίας του 1920 αναφέρονται κάποιες σχετικές ζυμώσεις που έτυχε να έχουν δημοσιοποιηθεί και καταγραφεί κι έτσι τις γνωρίζουμε σήμερα. Είναι σίγουρο ωστόσο πως δεν ήταν οι μόνες.
Τον Ιανουάριο του 1920 δημοσιεύεται ο χαλύβδινος νόμος 1831 "περί οργανώσεως της ραδιοτηλεγραφικής και ραδιοτηλεφωνικής υπηρεσίας του Κράτους και περί συστάσεως διευθύνσεως ραδιοτηλεγραφικής υπηρεσίας του πολεμικού ναυτικού" που κατοχυρώνει απρόσβλητα τον έλεγχο σε οτιδήποτε σχετίζεται με ασύρματη μετάδοση ήχου. Με το νόμο αυτόν το προνόμιο παραχωρείται στο ναυτικό και η πρόθεση ενός ιδιώτη να αποκτήσει πομπό ή δέκτη κρίνεται από ειδικό συμβούλιο και κάτω από αυστηρές προϋποθέσεις. "Η εγκατάστασις και λειτουργία ραδιοτηλεγραφικών και ραδιοτηλεφωνικών σταθμών επί ελληνικού εδάφους και επί ελληνικών πλοίων αποτελεί προνόμιον του Κράτους" λέει το άρθρο 1 του νόμου και το άρθρο 2 συμπληρώνει: "Το Κράτος δύναται να παραχωρήση εις ιδιώτας την άδειαν της εγκαταστάσεως και λειτουργίας σταθμού εν τη ξηρά ή επί πλοίων, υπό όρους αναγραφομένους εν τη αδεία…" και στο άρθρο 6 παραγρ.2 σημειώνει για τις συσκευές λήψεως "…Αι άδειαι αύται παρέχονται παρά του υπουργού της Συγκοινωνίας κατόπιν γνωμοδοτήσεως του παρ' αυτώ συμβουλίου ασυρμάτου Τ.Τ. και συμφώνως προς τους υπό τούτου υποδεικνυόμενους όρους εντός των κειμένων νόμων…". Και το σκληρότερο "Αι ιδιωτικαί εν τη ξηρά εγκαταστάσεις συσκευών ασυρμάτου πάσης φύσεως διατελούσιν υπό τον άμεσον έλεγχον της διευθύνσεως Τ.Τ.Τ. ήτις δικαιούται να εξακριβώνη ανά πάσαν στιγμήν δια Τ.Τ.Τ. υπαλλήλων, οριζομένων δι αποφάσεων του υπουργού Συγκοινωνίας μετά σύμφωνον γνώμην του συμβουλίου Τ.Τ. εάν τηρώνται οι όροι υφ'ους παρεχωρήθη η άδεια". Κι όμως, παρά τα αυστηρά αυτά μέτρα, αυτήν ακριβώς την εποχή, όπως θα μας αποκαλυφθεί από μια μαρτυρία λίγο αργότερα, υπήρχαν κάποιοι που ακριβοπλήρωναν για ν' αποκτήσουν έναν ραδιοφωνικό δέκτη.
Το 1920 σημαδεύεται ραδιοφωνικά και από ένα άλλο σπουδαίο γεγονός. Επιστρέφει στην Ελλάδα ένας ειδικός που μόλις έχει αποφοιτήσει απ' το ελβετικό πολυτεχνείον και έχει εργαστεί στα εργοστάσια Μπράουν-Μπόβερι στο Μπάντεν και τη Γενεύη. Ο νεαρός επιστήμονας λέγεται Στέφανος Ελευθερίου και μέλλεται να διαδραματίσει ρόλο σημαντικότατο τα επόμενα σαράντα χρόνια σε ό,τι συνδέεται με τη ραδιοφωνική υπόθεση. Αμέσως κατατάσσεται στη Διεύθυνση Ραδιοηλεκτρικής Υπηρεσίας Ναυτικού, τη ΔΡΥΝ, και κει θα κλιμακώσει μια σειρά από δραστηριότητες και θα διοχετεύσει όλες τις γνώσεις και τις εμπειρίες που έχει συγκεντρώσει στην Ευρώπη. Ο Ελευθερίου παραμένει στη ΔΡΥΝ πέντε χρόνια και σ' αυτό το διάστημα πρωτοστατεί στην πραγματοποίηση της πρώτης ραδιοφωνικής εκπομπής.
Η σχετική πληροφορία δεν μας δίνει δυστυχώς πολλά στοιχεία. Βρίσκεται στις σελίδες της ειδικής έκδοσης του Ράδιο-Καραγιάννη ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ-ΤΗΛΕΟΡΑΣΙΣ , που αναφέρει: "Η πρώτη απόπειρα ραδιοφωνικής εκπομπής εις την Ελλάδα έλαβε χώραν το 1923 εις τον Σταθμόν Βοτανικού της ΔΡΥΝ, όπου εχρησιμοποιήθη πομπός ασυρμάτου τηλεφωνίας ισχύος 200 W, κατασκευής της σουηδικής εταιρίας "Svenska Radio Aktiebobaset", του οποίου ο τότε αντιπρόσωπος ταύτης, ονόματι Νικολάου, είχεν εισαγάγει με σκοπόν μεταπωλήσεως". Τι να ήταν άραγε αυτή η πρώτη εκπομπή; Ποιοι την άκουσαν, αφού στα πρώιμα εκείνα χρόνια ραδιόφωνα δεν υπήρχαν; Μάλλον ήταν ένα πειραματάκι, εσωτερική υπόθεση της ΔΡΥΝ και θα πρέπει να πρωτοστάτησαν ο Αθανασιάδης και ο Ελευθερίου. Την σημειώνουμε ωστόσο στην αφετηρία της ραδιοφωνικής διαδρομής σαν μια πρωτιά. Ένα κατοπινό στοιχείο, ασαφές και αιωρούμενο, προσθέτει ίσως κάτι για μια υπόθεση του περιεχομένου της εκπομπής αυτής. Τον ίδιο χρόνο αρχίζει η λειτουργία του BBC, που είναι ο πρώτος ραδιοφωνικός σταθμός της Ευρώπης. Ο πρώτος αμερικανικός είχε αρχίσει το Πίτσμπουργκ το 1921.
Τον επόμενο χρόνο, 1924, οι Αθηναίοι έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν τη ραδιοφωνική λειτουργία στο θέατρο και να γνωρίσουν τη συσκευή του ραδιοφώνου. Μια οπερέτα ανεβαίνει στο θέατρο "Διονύσια", που έχει τίτλο "Η δεσποινίς του ασυρμάτου" (προφανώς το έργο έχει ηρωϊδα μια εκφωνήτρια κάποιου σταθμού) και, απ' ότι μας πληροφορούν τα ποικίλα δημοσιεύματα της εποχής, στο έργο περιέχονται σκηνές όπου διάφορα άτομα συγκεντρώνονται γύρω από ένα δέκτη και με τα ακουστικά στ' αυτιά απολαμβάνουν την ακρόαση. Το έργο σημειώνει επιτυχία, που σημαίνει πως το θέμα έχει ανταπόκριση. Στην εφημερίδα ΒΡΑΔΥΝΗ της 11ης Ιουνίου 1924, διαβάζουμε: "Εις τα Διονύσια εξαιρετική πιέννα χθες το βράδυ με την πρώτην της νέας γερμανικής οπερέτας "Η δεσποινίς του ασυρμάτου". Το έργο ήρεσεν υπερβολικά χάρις εις την ευφυά πλοκήν, την άφθονον και ωραίαν μουσικήν, τον φαντασμαγορικό διάκοσμον". Σημειολογικές παρατηρήσεις, το ραδιόφωνο, το στερούμενο θεάματος στο ξεκίνημά του, προσφέρεται ως θέαμα.
Η ΑΠΡΟΒΛΕΠΤΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ
Αναδεύεται λίγο πιο ζωηρά η ραδιοφωνική αντίληψη ό,τι κι αν σήμαινε αυτό για την εποχή, απ' την αρχή της δεύτερης δεκαετίας του αιώνα μας. Ωστόσο η ιδέα για το ραδιόφωνο είναι συγκεχυμένη, ενώ στο μεγάλο ποσοστό του ελληνικού πληθυσμού εξακολουθεί να είναι ανύπαρκτη. Στα τέλη του 1920 η μικρασιατική εκστρατεία έχει δημιουργήσει μια εθνική ευφορία και η κοινωνική ζωή στην Αθήνα σφύζει από ζωτικότητα. Δύο χιλιάδες αυτοκίνητα κυκλοφορούν στην πρωτεύουσα, ο κινηματογράφος έχει εισχωρήσει για τα καλά στις ψυχαγωγικές συνήθειες, τα ηλεκτροκίνητα τραμ συνδέουν τις απομακρυσμένες συνοικίες με το αθηναϊκό κέντρο και μέσα στις άλλες τεχνολογικές κατακτήσεις το ραδιόφωνο συζητείται σαν μια συναρπαστική μελλοντική δυνατότητα. Σαν αντίπαλο δέος στην αποκλειστικότητα του Ναυτικού αναπτύσσεται στους πανεπιστημιακούς κύκλους μια κίνηση με αντικείμενο τη ραδιοφωνία. Έχει προϋπάρξει ζωηρή και γόνιμη διεργασία γύρω από τον ασύρματο και τα προβλήματα και τις δυνατότητες του για να φτάσει ο επιμελητής της έδρας της Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Κ. Πετρόπουλος, να παρουσιάσει την 1η Μαρτίου του 1922 "ενώπιον της Εταιρίας Φυσικών Επιστημών πλήρες σύστημα δέκτου ασυρμάτου τηλεγράφου με λυχνίας". Με ασταθή βήματα και ταλαντεύσεις, αργά και διστακτικά, η ελληνική ραδιοφωνία προχωρεί προς τα ένδοξα πεπρωμένα της. Εννοώ φυσικά τη σημερινή ραδιοφωνική "ευημερία".
”Η ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ - Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΣΥΡΜΑΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΟΥ - ΣΥΝΑΥΛΙΑΙ ΔΙΑ ΤΟΥ ΑΕΡΟΣ - ΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑΙ ΡΑΔΙΟΣΥΝΑΥΛΙΑΙ ΚΑΙ ΑΙ ΑΘΗΝΑΙ". Αυτός είναι ο τίτλος και τα περιεχόμενα του άρθρου που δημοσιεύει η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ το Μάιο του 1925. Συντάκτης του ο επιμελητής της Φυσικής Κ. Πετρόπουλος. Έστω και μόνο απ' τον τίτλο γίνεται φανερό πως τα πράγματα έχουν προχωρήσει αρκετά. Απ' τον προηγούμενο χρόνο μάλιστα έχει υποβληθεί αίτηση στο δημόσιο από το μηχανικό Νικόλαο Αγγελέα, για να του χορηγηθεί άδεια να εγκαταστήσει ραδιοφωνικό σταθμό. Το κράτος, φυσικά, αρνήθηκε. Γι' αυτήν την τρομερή πρωτοβουλία δεν διαθέτουμε δυστυχώς κανένα στοιχείο που να μας φωτίζει περισσότερο, ούτε για τον πρώιμο διεκδικητή του ραδιοφωνικού οράματος είναι τίποτα άλλο γνωστό παρά το όνομα και η ιδιότητά του. Ωστόστο είναι εντυπωσιακή η αμεσότητα της υποβολής προτάσεως για δημιουργία ραδιοφωνικού σταθμού έναν χρόνο μετά την λειτουργία του BBC. Σημειώνουμε πάντως το όνομα του Νικόλαου Αγγελέα στην αφετηρία της μεγάλης διαδρομής και συμπληρώνουμε πως αργότερα τον συναντάμε τεχνικό προϊστάμενο του Δήμου Αθηναίων.
Για να δούμε όμως ολίγα απ' όσα διαλαμβάνονται στο άρθρο του πανεπιστημιακού Κ. Πετρόπουλου. "Την Ευρώπην και την Αμερικήν, κατά τα τελευταία ιδίως έτη, απασχολεί με πρωτοφανή ταχύτητα διαδόσεως μια εντελώς απρόβλεπτη εφαρμογή του ασυρμάτου ή της ραδιοφωνίας, όπως επεκράτησε να λέγεται η άνευ σύρματος μεταβίβασις ήχων". Και συνεχίζει παρακάτω το δημοσίευμα της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ του 1925. "Εις τον ημερήσιον επί παραδείγματι τύπον των μεγάλων ευρωπαϊκών κέντρων, παρά τα θεατρικά ή αθλητικά προγράμματα ή τα προγράμματα ιπποδρομιών, βλέπει τις καθ' ημέραν και προγράμματα της επόμενης μορφής: Ραδιοφωνικός σταθμός Χ ώρα 9.30 τελευταίαι ειδήσεις της ημέρας. Ορχήστρα. Διηγήματα δια μικρά παιδιά. Συναυλία της διασήμου βιολιστρίας Ψ. Ορχήστρα. Μετεωρολογικόν δελτίον και προβλέψεις του καιρού της επομένης. Συναυλία του πιανίστα Ω. Ειδήσεις Χρηματιστηριακαί κλπ." και μετά την παράθεση ενός ραδιοφωνικού προγράμματος, πραγματικού ή υποθετικού, δεν έχει σημασία, ο συντάκτης του άρθρου σημειώνει: "Σκοπός των επομένων γραμμών είναι να εξηγηθεί εις το ελληνικόν κοινόν η σημασία παρομοίων δημοσιεύσεων και εν γένει να δοθή ομαδική απάντησις, προς όσους προφορικώς ή δι' επιστολών, τελευταίως ιδίως εις μέγα αριθμόν, μοι εζήτησαν πληροφορίας επί της ραδιοφωνίας ή του ασυρμάτου τηλεγράφου εν γένει, αναζητούντες να προσανατολισθούν επί του πράγματος υπό την πίεσιν επιμόνων φημών και ελκυστικών διηγήσεων". Έτσι λοιπόν, πολλοί ρωτούσαν τον κ. Επιμελητή, μέγας αριθμός, ερεθισμένοι από επίμονες φήμες και ελκυστικές διηγήσεις. Η προσδοκία της ραδιοφωνικής μαγείας είχε αρχίσει. Από ανάλογα δημοσιεύματα, αφηγήσεις όσων είχαν ραδιοφωνικές εμπειρίες και τις σχετικές συζητήσεις εξαπλώνεται σιγά-σιγά το ενδιαφέρον για τις εκπομπές και τις ακροάσεις από ξένους σταθμούς. Τον ίδιο καιρό σημειώνεται η πρώτη διαπιστωμένη ραδιοφωνική μετάδοση με την εκπομπή ενός πλήρους προγράμματος. Ο αρθρογράφος της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ δεν ήταν αμέτοχος στη σκαπανική αυτή απόπειρα.
Στη Σχολή Μεγαρέως, ένα ιδιωτικό γυμνάσιο που βρισκόταν στη γωνία Πατησίων και Λήμνου, είχε δημιουργηθεί ένας πυρήνας μαθητών με το ενδιαφέρον τους στραμμένο στη Ραδιοτηλεγραφία. Ο Κ. Πετρόπουλος διατηρούσε στην πλατεία Αμερικής τα ραδιοηλεκτρολογικά εργαστήρια ΜΕΤΡΟΝ και αντιπροσώπευε τα μηχανήματα και εξαρτήματα της FAR. Έτσι, εκτός απ' την ενθάρρυνση που διοχέτευε στους νεαρούς ερασιτέχνες του Μεγαρέως, τους τροφοδοτούσε και με τα απαραίτητα υλικά καθώς και με τα τεύχη του γαλλικού τεχνικού περιοδικού "L' ANTENNE", που αποτέλεσε σύμβουλο και καθοδηγητή τους. Την ομάδα των νεαρών εραστών της ραδιοηλεκτρικής τέχνης, όταν ακόμα ο τομέας αυτός βρισκόταν στα σπάργανα, την αποτελούσαν οι Πολύκαρπος Ψωμιάδης, Γιώργος Πετρόπουλος, Θανάσης Κουκούλης και Χρήστος Κατσαφαρόπουλος, στον οποίο χρωστάμε τις πολύτιμες αυτές πληροφορίες για τη χαραυγή της Ραδιοφωνίας στην Ελλάδα. Κοντά στην τετραμελή ομάδα των μαθητών με τα ασυρματικά ενδιαφέροντα βρισκόταν και ο Πέτρος Γκάβιγκερ και ο Γιώργος Μεγαρεύς, γιος του διευθυντή της σχολής. Με την παρακολούθηση του Κ. Πετρόπουλου η ομάδα αυτή των σκαπανέων αποφάσισε να μεταδώσει ραδιοφωνικά μια σχολική γιορτή που οργανώθηκε σαν μια πειραματική εκπομπή για τους λιγοστούς δέκτες που λειτουργούσαν στην Αθήνα.
Εδώ πρέπει να σημειώσουμε πως λίγους μήνες νωρίτερα είχε εμφανιστεί στην οδό Πατησίων, απέναντι από το Μουσείο, το πρώτο κατάστημα που έφερε βιομηχανοποιημένες ραδιοσυσκευές. Τα ραδιόφωνα ήταν της "Φίλιπς" και ο πρωτοπόρος έμπορος που τα τοποθέτησε στη βιτρίνα του ήταν ο Βασίλης Καλαμπόκης. Κατά τη μαρτυρία μάλιστα του παλαίμαχου Γιάννη Σιάσκα, ο πολυμήχανος αντιπρόσωπος εγκατέστησε μεγάφωνα έξω απ' το μαγαζί του και όλη η περιοχή αντηχούσε από τις μουσικές που μετέδιδαν οι ξένοι σταθμοί. Μπορούμε να φανταστούμε τους κατάπληκτους περαστικούς Αθηναίους να σταματούν μπροστά στο κατάστημα του Καλαμπόκη και να ρωτιούνται μεταξύ τους τι ήταν αυτοί οι περίεργοι ήχοι, ανάμικτα κύματα κάποιας μελωδίας με βροντερά παράσιτα σαν θόρυβοι ανατριχιαστικοί κάποιου άλλου κόσμου. Είναι απαραίτητο να προσθέσουμε πως ραδιοφωνικούς δέκτες εγχώριας κατασκευής προμήθευε και το εργαστήριο της ΜΕΤΡΟΝ του Κ. Πετρόπουλου κι έτσι μπορούμε να λογαριάσουμε πως στην Αθήνα, το 1926, θα πρέπει να λειτουργούσαν καμιά εικοσαριά συσκευές, εφόσον υποθέσουμε πως οι διαφημιστικές εμπνεύσεις του Καλαμπόκη δεν μπορεί παρά να δελέασαν κάποιους ανυπόμονους Αθηναίους και κάποιους άλλους η επιστημονική περιέργεια θα πρέπει να τους οδήγησε στο εργαστήριο του πανεπιστημιακού τεχνικού της πλατείας Αμερικής, τότε Αγάμων. Έτσι λοιπόν αρκετά ραδιόφωνα θα βρίσκονταν διαθέσιμα για ν' ακουστεί η ραδιοφωνική γιορτή της Σχολής Μεγαρέως, όταν οι ραδιοφωνόπληκτοι μαθητές αποφάσισαν την αναμετάδοσή της.
Η ΠΡΩΤΗ ΕΚΠΟΜΠΗ
Η σχολική γιορτή περιλάμβανε, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Χρήστου Κατσαφαρόπουλου, το θεατρικό έργο "Δόξα-Πατρίς", που απέδιδαν οι μαθητές της σχολής Κώστας Κωνστάνταρος και η κόρη του συνδιευθυντή Ντίνα Χατζηιωάννου. Το πρόγραμμα της πρώτης εκπομπής συμπλήρωνε ένα κουαρτέτο από μαθητές όπου ο Χρήστος Κατσαφαρόπουλος έπαιζε βιολί. Παραδίδουμε στην ιστορία τα ονόματα αυτών που πήραν μέρος στην πρώτη ελληνική ραδιοφωνική εκπομπή, πρώτοι ως ηθοποιοί και μουσικοί, πρώτοι ως παραγωγοί αλλά και πρωτοπόροι που άνοιξαν το ραδιοφωνικό δρόμο, που αργότερα από κάποιους άλλους, θα φαρδύνει, άλλοι θα τον ασφαλτοστρώσουν, άλλο θα τον κάνουν διπλής κατεύθυνσης, μέχρι να γίνει, όπως είναι σήμερα, λεωφόρος πολλαπλών κατευθύνσεων, ανισόπεδων διαβάσεων και αναπόφευκτα συνεχών συγκρούσεων.
Ο Χρήστος Κατσαφαρόπουλος είναι αυτός που τρέχει για να εξασφαλίσει τη σχετική άδεια απ' τις αρμόδιες υπηρεσίες - είπαμε για την αυστηρότητα του νόμου - και συναντάει τη συμπάθεια και τη συμπαράσταση του Στέφανου Ελευθερίου που βοηθάει τους μαθητές του Μεγαρέως να ξεπεράσουν τα εμπόδια. Προσφέρεται μάλιστα να κυματομετρήσει την εκπομπή γιατί οι ενθουσιώδεις ερασιτέχνες ούτε που ασχολήθηκαν να βρουν το μήκος που θα εκπέμπανε[5]. "Η γιορτή μας ακούστηκε, απ' όσους την άκουσαν, κατά τρόπο χαώδη και σπηλαιώδη γιατί, φυσικά, τα μηχανήματά μας ήταν αρχέγονα. Για μικρόφωνο είχαμε χρησιμοποιήσει ένα εξάρτημα από ακουστικό τηλεφώνου με μεμβράνη. Παρ' όλα αυτά η εκπομπή μας πραγματοποιήθηκε και καταγράφηκε σαν η πρώτη απόπειρα ραδιοφωνικής μεταδόσεως". Έτσι συμπληρώνει τη σημαντική μαρτυρία του ο Χρήστος Κατσαφαρόπουλος[6].
Το 1926 όχι μόνο έχει αρχίσει η προσδοκία της ραδιοφωνικής μαγείας αλλά εμφανίζεται οργανωμένη και η διεκδίκησή της. Η δικτατορία του Πάγκαλου, που έχει επιβληθεί απ' τον Ιούνιο του προηγούμενου χρόνου, είναι αυστηρή στο ύψος της φούστας, δείχνει όμως μια ελαστικότητα στα ραδιοφωνικά θέματα. Είναι άραγε μια προσωπική εύνοια του αρμοδίου υφυπουργού Αργυρόπουλου ή αποτελεί προγραμματισμένη τακτική του καθεστώτος, ώστε να χειραγωγηθεί ο λαός δια του ραδιοφώνου; Όπως και να' χει το πράγμα, σ' αυτή την περίοδο τα μέτρα για το ραδιόφωνο χαλαρώνουν. Το ραδιοφωνικό πνεύμα εξαπλώνεται καθώς τα άρθρα του Πετρόπουλου στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ συνεχίζονται και ένα νέο τεχνικό περιοδικό με τον τίτλο ΕΡΓΑ κάνει την εμφάνισή του και προσφέρει κι αυτό συχνά τις σελίδες του στη ραδιοφωνική σταυροφορία. Ο πανεπιστημιακός Κ. Πετρόπουλος επεκτείνεται και στις στήλες του νέου εντύπου. Σ' ένα άρθρο του που δημοσιεύεται στο περιοδικό (15 Ιουνίου 1925) βρίσκουμε ενδιαφέροντα στοιχεία για τη ραδιοφωνική εξέλιξη και τις συνθήκες που κυριαρχούσαν απ' την πλευρά της πολιτείας:
Τίτλος: "Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΙΣ ΤΗΣ ΑΣΥΡΜΑΤΟΥ ΤΗΛΕΓΡΑΦΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΦΩΝΙΑΣ: "Εν Ελλάδι η άνευ σύρματος τηλεπικοινωνία δεν έχει ακόμη την πρέπουσα κίνησιν. Εν πρώτοις δεν υπάρχει ισχυρός σταθμός νεωτέρου τύπου, ικανός να εξασφαλίση την διαρκή αμφιμερή σύνδεσιν με τα μεγάλα ευρωπαϊκά κέντρα, όπως λ.χ. εν Ρουμανία". Μαθαίνουμε κι άλλα απ' το περιοδικό ΕΡΓΑ. Μας αποκαλύπτεται, πρώτα-πρώτα, πως το 1925 είχε πραγματοποιηθεί το πρώτο ραντεβού της έντυπης με την ηλεκτρονική (απλώς ηλεκτρική τότε) δημοσιογραφία. Γράφει ο Πετρόπουλος: "….δέκται ασυρμάτου τηλεγράφου εχρησιμοποιήθησαν υπό του ημερησίου Τύπου με σκοπούς ειδησεογραφικούς". Σε μια άλλη παράγραφο μας περιμένει έκπληξη μεγάλου διαμετρήματος. Κατασκεύαζε, λέει ο Πετρόπουλος, ραδιοφωνικούς δέκτες και τους πρόσφερε στο εμπόριο φθηνά για ν' ανταγωνιστεί τα μηχανήματα της Μαρκόνι, που κόστιζαν μερικές εκατοντάδες λίρες Αγγλίας! Και αυτά όλα γίνονταν "όταν και εν Ευρώπη ακόμη οι δέκται ασυρμάτου (σ.σ. τα ραδιόφωνα δηλαδή), απετέλουν μυστικόν των επαγγελματικών κύκλων". Αυτά ισχυρίζεται ο Πετρόπουλος, είχαν γίνει πριν απ' το Φεβρουάριο του 1922. Δηλαδή το 1921 είχαμε εδώ ανθρώπους που αγόραζαν ραδιοφωνικούς δέκτες αντί μερικών εκατοντάδων λιρών και κάποιος ιδιώτης προχωρημένης τεχνολογικής κατάρτισης (θυμηθείτε τα εργαστήρια ΜΕΤΡΟΝ της πλατείας Αμερικής) κατασκεύαζε εγχώρια και παραγκώνιζε τα προϊόντα της αγγλικής βιομηχανίας. Συμβαδίζαμε δηλαδή με τα μεγάλα ευρωπαϊκά κράτη. Αθάνατο ελληνικό δαιμόνιο και πολύτιμη ιδιωτική πρωτοβουλία! Και το κράτος; Τι κάνει το ελληνικό κράτος; Ασφαλώς θα βράβευσε και θα ενίσχυσε τον Πετρόπουλο για να συνεχίσει. Διαβάστε τι μας λέει ο ίδιος: "Εθεσπίσθη τότε νόμος, εις ατυχείς εισηγήσεις οφειλόμενος, όστις απηγόρευσεν οιανδήποτε χρήσιν των δεκτών, αλλά και την κατοχήν ακόμη οργάνων δυναμένων ν' αποτελέσουν δέκτην". Το αθάνατο μεγαλείο της κρατικής αντίληψης που ορθώνεται λαμπρότερο παρακάτω: "Οι υπάρχοντες τότε εν Αθήναις ιδιωτικοί δέκται κατεσχέθησαν και ή έπρεπε να εξαχθούν εις το εξωτερικόν, έστω και ενταύθα κατασκευασθέντες ή να κατατεθούν εις τας αποθήκας του κράτους".
Ο ΟΜΙΛΟΣ ΦΙΛΩΝ ΑΣΥΡΜΑΤΟΥ
Ωστόσο, στη δικτατορία του Πάγκαλου, τα ραδιοφωνικά πράγματα παραδόξως, όπως είπαμε, καλυτέρευσαν. Μέσα σ'αυτό το κλίμα εμφανίζεται το πρώτο όργανο της συνασπισμένης "ραδιοφωνικής βάσης": ο Όμιλος Φίλων Ασυρμάτου. Σαφέστατο είναι το δημοσίευμα του περιοδικού ΕΡΓΑ (15 Ιουλίου 1926): "ΒΗΜΑΤΑ ΠΡΟΟΔΟΥ ΤΟΥ ΑΣΥΡΜΑΤΟΥ ΚΑΙ ΕΝ ΕΛΛΑΔΙ. Δύο σημαντικάς ειδήσεις φέρει το τεύχος τούτο εις τους αναγνώστας μας, τους ενδιαφερομένους δια την ασύρματον τηλεπικοινωνίαν: την ίδρυσιν Ομίλου των Φϊλων του Ασυρμάτου και την προσεχή προκήρυξιν πλειοδοτικού διαγωνισμού δια την εγκατάστασιν σταθμού εκπομπής συναυλιών, εμπορικών, μετεωρολογικών και άλλων ειδήσεων…". Παρά το ευοίωνον του δημοσιεύματος οι ευελπιστούντες ραδιοφωνόφιλοι θα κάνουν αρκετά χρόνια υπομονή για ν' ακουστεί ο ελληνικός σταθμός.
Δεν είναι δυνατόν σήμερα, από τέτοια χρονική απόσταση, να αντιληφθούμε με ακρίβεια ποια ήταν η ραδιοφωνική πραγματικότητα το 1926 και το 1927. Η ίδρυση πάντως του "Ομίλου Φίλων του Ασυρμάτου" μας δίνει να καταλάβουμε πως τα πράγματα έχουν αρχίσει να ωριμάζουν. Αφού έχουν αρχίσει να δημιουργούνται κινήσεις για τη λειτουργία κρατικού σταθμού κι αφού κάποιοι πολίτες με δημόσιο κύρος συνέστησαν τον Όμιλο, άλλος αέρας έχει αρχίσει να φυσάει.
Η οξυμένη δημοσιογραφική όσφρηση συλλαμβάνει την οσμή του ενδιαφέροντος θέματος και ένας ρεπόρτερ του ΕΘΝΟΥΣ σπεύδει στις 13 Αυγούστου 1926 να πάρει συνέντευξη από τον Στέφανο Ελευθερίου. Απ' τα λεγόμενα του Ελευθερίου μαθαίνουμε πως ο Όμιλος δεν είναι πρωτοβουλία ενός αλλά πολλών, πως δεν αποτελεί καινοτομία αλλά μια κίνηση συνηθισμένη στην Ευρώπη. Διευκρινίζει επίσης πως απ' τον Όμιλο θα προκύψουν κοινωνικά οφέλη, πως δεν καλύπτει κανενός είδους εμπορική επιχείρηση αλλά θα συμβάλει στην ηθική μόρφωση των νέων και την πνευματική ανάπτυξη των πολιτών. Έβαλε και την πολιτική σκοπιμότητα μέσα, αναφέροντας πως ο ασύρματος αποτελεί όπλο κοινωνικό, και με κατάλληλες διαλέξεις πάνω σε κοινωνικά ζητήματα θα καθοδηγεί το λαό "ούτινος αι πεποιθήσεις κλονίζονται δια των εκάστοτε ανακαλυπτομένων μυστικών οργανώσεων, αναρχικών, κομμουνιστών κλπ". Ο Ελευθερίου στη συνέντευξή του απαρίθμησε κι άλλα καλά που θα προκύψουν απ' τη λειτουργία ραδιοφωνικού σταθμού. Μίλησε για οργάνωση μουσικών εκπομπών, για μετάδοση μελοδραματικών έργων, για καλλιτεχνική αναγέννηση της χώρας αλλά είναι βέβαιο πως στα κέντρα αποφάσεων το αγαθό της προπαγάνδας μέτρησε περισσότερο[7].
Ο Όμιλος Φίλων Ασυρμάτου αναλαμβάνει μια αποφασιστική πρωτοβουλία κι αυτό φαίνεται απ' την συγκρότηση του. Αποτελείται από άτομα με κοινωνική οντότητα που είναι σε θέση να προωθήσουν το ζήτημα. Πρόεδρος αναλαμβάνει ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Δημήτριος Χόνδρος, αντιπρόεδρος ο Κυριάκος Πεζόπουλος, Γενικός Γραμματέας ο Στέφανος Ελευθερίου, Ταμίας ο Ε. Πατρινός, κοσμήτορας ο Ν. Βεκιαρέλης και μέλη ο Α. Μιχαλάκης, Ε. Χατζηδημητρίου, Ε. Νάτσιος, Σπ. Παπαδημητρίου κ.α. Δεν μπορούμε να είμαστε κατηγορηματικοί για τα αίτια που έκαναν το κράτος να αποφασίσει να κάνει τα πρώτα βήματα προς την πραγματοποίηση ραδιοφωνικού δικτύου. Είναι η δυνατότητα φρονιματικής χειραγώγησης του λαού μόνο ή έπαιξε και κάποιο ρόλο η δραστηριότητα του Ομίλου που ασφαλώς άσκησε κάποιες πιέσεις; Το βέβαιο είναι πως η κυβέρνηση ενέδωσε και ενεργοποιήθηκε και μάλιστα άμεσα. Απόδειξη το δημοσίευμα της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ στις 2 Ιανουαρίου 1927.
"Υπό του υπουργείου Συγκοινωνίας πρόκειται να προκηρυχθή διαγωνισμός δια την εγκατάστασιν κεντρικού σταθμού ραδιοφώνου. Ήδη έχουν υποβληθεί εις το υπουργείον προτάσεις 17 Εταιρειών". Για να έχει φτάσει η υπόθεση περί ραδιοφώνου στο σημείο να ενδιαφέρονται αφενός το κράτος και αφετέρου 17 εταιρίες για την εγκατάσταση ραδιοφωνικού σταθμού πάει να πει πως βρισκόμαστε πολύ κοντά στη λειτουργία Ελληνικής ραδιοφωνίας. Τα γεγονότα που ακολουθούν διαλύουν τέτοια αισιοδοξία.
Στο μεταξύ οι ανώνυμοι ραδιοφωνόφιλοι ιδιώτες αγοράζουν ραδιόφωνα, πασχίζουν ν' ακούσουν ξένους σταθμούς και αδημονούν να λειτουργήσει ο ελληνικός. Κι αν θέλετε να μάθετε πόσοι είναι αυτοί οι τελευταίοι έχουμε ένα τεκμήριο για τον επίσημο αριθμό τους. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως στην πραγματικότητα ήταν μόνο τόσοι. Τα ραδιόφωνα εν Ελλάδι. "Κατά τις στατιστικές πληροφορίες του υπουργείου Συγκοινωνίας εισήχθησαν εν Ελλάδι κατά το έτος 1927 ραδιόφωνα εκ Γαλλίας 105, εξ Αμερικής 47, εκ Γερμανίας 29, εξ Αγγλίας 19, εκ Βελγίου 17, εξ Ιταλίας 3, εκ Σουηδίας 12 και εξ Ουγγαρίας 1, συνολικώς αξίας τεσσάρων περίπου εκατομμυρίων δραχμών. Ο ολικός αριθμός των κατόπιν αδείας λειτουργούντων ραδιοφώνων ανήλθε κατά το αυτό έτος εις 221, ενώ το έτος 1926 έφθανε μόλις τα 100 ραδιόφωνα. Τα στοιχεία αυτά δημοσιεύονται στο περιοδικό ΕΡΓΑ το Φεβρουάριο του 1928, αλλά ασφαλώς δεν είναι ακριβή. Πράγματι "κατόπιν αδείας" λειτουργούσαν περίπου τετρακόσια ραδιόφωνα αλλά τα αυτοσχέδια και τα "άνευ αδείας" ανέβαζαν το άθροισμα τουλάχιστον στα διπλάσια. Οκτακόσια ραδιόφωνα περίπου θα πρέπει να περίμεναν ανυπόμονα.
Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΤΟΥ ΤΣΙΓΓΙΡΙΔΗ
Ψάχνουμε στα δαιδαλώδη μονοπάτια και στις πολυσύχναστες λεωφόρους των χρόνων του μεσοπολέμου για ν' ανακαλύψουμε τα ίχνη των πρώτων και διστακτικών βημάτων που έκανε η ραδιοφωνία μας στο ξεκίνημά της. Η αλήθεια είναι πως τα βήματα της ραδιοφωνίας μετά το 1928 δεν είναι πια και τόσο διστακτικά. Την θαρραλέα πρωτοβουλία του Χρίστου Τσιγγιρίδη στη Θεσσαλονίκη, μόνο διστακτική δεν μπορούμε να την πούμε. Υπάρχει ωστόσο μια αοριστία ως προς τον ακριβή χρόνο και την μορφή του επιτεύγματος Τσιγγιρίδη. Είναι πια καθιερωμένο και στέρεη πεποίθηση πως το 1928, στην έκθεση Θεσσαλονίκης πρωτολειτούργησε ο Ραδιοφωνικός Σταθμός του Τσιγγιρίδη και αυτή η χρονολογία συνηθίστηκε να θεωρείται η αφετηρία της ραδιοφωνίας στην Ελλάδα καθώς και στα Βαλκάνια. Οι ραδιοφωνικές ανησυχίες του σκαπανέα της ραδιοφωνίας είναι βέβαιο πως άρχισαν νωρίτερα απ' το '28, η λειτουργία του Σταθμού του όμως αργότερα. Ας αρχίσουμε το θεσσαλονικιώτικο ραδιοφωνικό χρονικό κάνοντας την γνωριμία του ήρωά του.
Ο Χρίστος Τσιγγιρίδης γεννήθηκε το 1877 στην Φιλιππούπολη της Βουλγαρίας και το 1902 εγκαθίσταται στην Στουτγάρδη της Γερμανίας όπου σπουδάζει μηχανολόγος ηλεκτρολόγος. Εν τω μεταξύ συνεργάζεται με τον αδελφό του Νίκο και ιδρύουν μια μικρή επιχείρηση τσιγάρων. Όταν οι άλλες μεγάλες καπνοβιομηχανίες εξοπλίζονται με σύγχρονα μηχανήματα η επιχείρηση κλείνει και Χρίστος Τσιγγιρίδης κατεβαίνει το 1923 στην Λάρισα, με την γερμανίδα γυναίκα του και τις δύο κόρες του. Εκεί αναλαμβάνει την ηλεκτροδότηση της πόλης και ενώ το έργο διεκπεραιώνεται η οικογένεια μετακομίζει στην Θεσσαλονίκη. Πληροφορίες από διάφορες πηγές συγκλίνουν πως η αρχική τους εγκατάσταση γίνεται στην οδό Δημοκρατίας 20, σημερινή λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας στην περιοχή Φαλήρου. Η διεύθυνση αυτή είναι γραμμένη χειρόγραφη σε φάκελλο αλληλογραφίας που φέρει στην επικεφαλίδα του τυπωμένα το όνομα και τη διεύθυνση του Τσιγγιρίδη στη Στουτγάρδη και παραλήπτης αναφέρεται ο Στέφανος Ελευθερίου, τμηματάρχης Υπουργείου Συγκοινωνιών, οδός Ιέρωνος 11 Αθήνας. Εκτός αυτού ο Κοσμάς Τσατσάνογλου, στενός συνεργάτης του Τσιγκιρίδη επιβεβαιώνει την κατοικία της Βασιλίσσης Όλγας.
Οι δύο παραπάνω μαρτυρίες στηρίζουν το ρεπορτάζ που ακολουθεί ως προς την κατοικία του Τσιγγιρίδη που έχει δεχθεί αμφισβητήσει. Το δημοσίευμα υπογράφεται από τον δημοσιογράφο Γιώργο Βιρβιδάκη και είναι τρισέλιδο αφιέρωμα στο περιοδικό ΡΑΔΙΟΤΗΛΕΟΡΑΣΗ τον Μάρτιο 1987, για τα 60 χρόνια της ραδιοφωνικής πρεμιέρας. "Η πρώτη δοκιμαστική ραδιοφωνική εκπομπή στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια, διάρκειας μισής ώρας περίπου, έγινε στις 25 Μαρτίου 1927 με την ευκαιρία της επετείου της Εθνεργασίας. Για την εκπομπή αυτή χρησιμοποιήθηκε απ' τον Χρίστο Τσιγγιρίδη και τον φίλο του Ηλία Αποστόλου, καθηγητή φυσικών επιστημών, ένας γερμανικός πομπός 200 βατ. Ο πομπός είχε εγκατασταθεί στο σπίτι του Τσιγγιρίδη στην περιοχή Φαλήρου και ο δέκτης στο σπίτι του Αποστόλου στην περιοχή Ιπποδρομίου. Η πρώτη ραδιοφωνική εκπομπή του Τσιγγιρίδη ακούστηκε και από τον ασύρματο της αγγλικής πολεμικής κορβέτας "Κουίν Αν" που βρισκόταν τότε στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Το γεγονός σημειώνει στο ημερολόγιό του ο κυβερνήτης του σκάφους Άντονι Ράντισον. Δημοσιεύθηκε μάλιστα και στην εφημερίδα "Τηλέγραφος" του Λονδίνου, ενώ καλύφθηκε δημοσιογραφικά με διθυραμβικούς πρωτοσέλιδους τίτλους και από τις εκδιδόμενες την εποχή εκείνη εφημερίδες της Θεσσαλονίκης".
Σε καμμιά εφημερίδα της Θεσσαλονίκης δεν συναντήσαμε σχετική αναφορά. Η δημοσιογραφική μορφή του κειμένου μας στερεί αποδεικτικές υποσημειώσεις. Δεν είναι μόνο αυτό που επιτρέπει αμφισβητήσεις για την χρονολογία. Η μαρτυρία του Τσατσάνογλου που μας μεταφέρεται σε επιστολή του Αργύρη Αδαμίδη από 8 Μαρτίου 1995[9] λέει τα ακόλουθα. "…Το ότι έμεινε στην Βασ. Όλγας ο Χρ. Τσιγγιρίδης επιβεβαιώνεται και από τον παληό του συνεργάτη και τεχνικό του τον κ. Κοσμά Τσατσάνογλου, που σήμερα είναι 94 χρόνων και θυμάται αρκετά πράγματα από τον ραδιοφωνικό σταθμό του Τσιγγιρίδη. Ο κ. Τσατσάνογλου μου είπε ότι ήλθε στην Ελλάδα πρόσφυγας από την Μ. Ασία το 1924 και αμέσως προσλήφθηκε στην επιχείρηση του Τσιγγιρίδη. Τον ραδιοφωνικό σταθμό τον συναρμολόγησε με την βοήθεια Γερμανού τεχνικού γύρω στο 1925 (χωρίς να είναι πολύ σίγουρος για την μνήμη του)…" . Εξ άλλου σε μια αφίσσα του σταθμού που είναι μια παραστατική σύνθεση με τον χάρτη της Ελλάδος και με τις βαλκανικές χώρες, την εξακτίνωση των εκπομπών απ' την Θεσσαλονίκη προς όλες τις κατευθύνσεις, με μια εικόνα του Τσιγγιρίδη στο μέσον με την λεζάντα Χρίστος Τσιγγιρίδης, πτυχιούχος Μηχ. Ηλεκτρολόγος, Ιδρυτής του πρώτου Ραδιοφωνικού Πομπού και πρωτοπόρος της Ραδιοφωνίας εν Ελλάδι και κάτω αριστερά ένα αεροπλάνο, ένα πλοίο και ένα αυτοκίνητο με τον Λευκό Πύργο στο φόντο, με την διεύθυνση Βασ. Όλγας 20, στα δεξιά πάνω από ένα σκιτσάρισμα της εισόδου της Έκθεσης Θεσσαλονίκης γράφει σαφέστατα ΡΑΔΙΟ ΣΤΑΘΜΟΣ ΙΔΡΥΘΕΙΣ ΤΩ 1925 ΕΚΧ 1334. Μ. 225 και λίγο χαμηλώτερα Περίβολος Δ.Ε.Θ.[10]
Με τα δύο αυτά στοιχεία εύκολα νομίζω πως μπορούμε να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα πως ο δημοσιογράφος πρόσθεσε δυο χρόνια στην πειραματική εκπομπή του Τσιγγιρίδειου και ό,τι αναφέρει έγιναν κατά πάσαν πιθανότητα τον Μάρτιο του 1925. Λανθασμένη είναι εξάλλου και η θεσπισμένη ως κανονική έναρξη του σταθμού που ενώ η πεπλανημένη εντύπωση την θέλει και την γιορτάζει το 1928, ο ίδιος ο Τσιγγιρίδης αποδέχεται ως χρόνο έναρξης το 1929 που κι αυτό επιδέχεται κάποιες ενστάσεις. Το περιοδικό ΕΔΩ ΑΘΗΝΑΙ, που εκδίδεται μετά την Κατοχή (θα το γνωρίσουμε την οικεία θέση) περιλαμβάνει μεταξύ των άλλων και τα προγράμματα του Σταθμού της Αθήνας και του Σταθμού του Τσιγγιρίδη σημειώνοντας στο πάνω μέρος της σελίδας πως είναι σταθμός ιδιωτικός, το όνομα του δημιουργού και κατόχου του και πως ιδρύθηκε το 1929. Είναι αναμφισβήτητο πως τόσο το πρόγραμμα όσο και όλα τα άλλα στοιχεία περνούσαν απ' την έγκριση του Τσιγγιρίδη και συνεπώς αν επρόκειτο για ανακρίβεια θα είχε φροντίσει ο ίδιος να διορθωθεί.
Το 1928 πράγματι αναπτύσσεται μια δραστηριότητα στον περίβολο της ΔΕΘ φύσεως σχετικής που με το ραδιοφωνικό πείραμα που έχει προϋπάρξει και με ότι ακολουθεί συγχέεται με ραδιοφωνικές εκπομπές. Ας δούμε τα δημοσιεύματα της εποχής. Εφημερίδα ΝΕΑ ΑΛΗΘΕΙΑ, 10 Οκτωβρίου 1928. "Εκείνα τα μεγάφωνα που ετοποθετήθησαν εις την Έκθεσιν υπό του κ. Τσιγγιρίδου είναι πραγματικώς ωραία πράγματα. Και όταν μεταδίδουν τον ήχον της μουσικής ή της ρεκλάμας προς τα τέσσερα σημεία είναι σαν να φωνάζουν εις την Δημοτικήν αρχήν, ότι πρέπει να αγοράση μερικά από αυτά και να τα τοποθετήσει εις τας πλατείας της πόλεως. Η καινοτομία μιας μουσικής συναυλία ή ενός λόγου ή διαλέξεων που θ' ακούγεται από τους διαβάτες των μεγάλων πλατειών της Θεσσαλονίκης θα είναι πολύ προοδευτική και δεν θα στοιχίση μεγάλα πράγματα. Εμπρός λοιπόν η ιδέα αυτή πρέπει να πραγματοποιηθή δια να προλάβωμεν και την πρωτεύουσαν". Σαφώς ό,τι αναφέρεται αφορά μια μεγαφωνική εγκατάσταση. Ούτε νύξη για ραδιοφωνική μετάδοση. Ποιος ο λόγος άλλωστε να λειτουργήσει πομπός ραδιοφωνικός στον περιορισμένο χώρο της Έκθεσης αφού η ενσύρματη μετάδοση ήταν πιο εύκολη και πιο σίγουρη. Και σε όσα άλλα γράφονται γι'αυτό το θέμα στην εφημερίδα τις επόμενες μέρες, πουθενά αναφορά για ραδιόφωνο. "Ο τοποθετήσας τα διάφορα μεγάφωνα εις τον περίβολον της Εκθέσεως κ. Τσιγγιρίδης εννοεί να προσφωνεί όλους τους επισήμους επισκέπτας. Ούτω αφού εκαλοσώρισεν όλους τους Έλληνας υπουργούς δεν εδίστασε να προσφωνήση Γαλλιστί και τους Ιταλούς στρατηγούς…". Και στις 16 Οκτωβρίου "….και επειδή ο λόγος περί του Κ. Τσαλδάρη ας σημειωθή ότι κατά την επίσκεψιν του εις την Έκθεσιν ο "λέκτης" του κ. Τσιγγιρίδου που προσεφώνησεν να καλοσωρίσει τον κ. αρχηγόν των πάλαι ποτέ Λαϊκών. Το τοιούτον έκανε κακήν εντύπωσιν εις τον κ. Γερμανόν (τον διευθυντή της Έκθεσης), ο οποίος έπαψε πλέον να εκθειάζει τα μεγάφωνα του κ. Τσιγγιρίδου". Επρόκειτο λοιπόν για μεγάφωνα. Μια ηλεκτρική ηχητική εγκατάσταση, καινοφανής και αξιοπερίεργη ακόμα τότε, ήταν απόλυτα φυσικό να μπερδέψει τους ακατατόπιστους. Απ' τα δημοσιεύματα που παρέθεσα αξίζει να σημειώσουμε πως η πρώτη εκδοχή για τον εκφωνητή ήταν "λέκτης". Αξίζει να διατηρηθεί και το μελαγχολικό φινάλε. ΝΕΑ ΑΛΗΘΕΙΑ 18 Οκτωβρίου "Όλα τελειώνουν εις την Έκθεσιν και μόνον ο εγκαταστήσας τα μεγάφωνα κ. Τσιγγιρίδης δεν λέει να τελειώση. Εξακολουθεί παρά την κρατούσαν ερημίαν, να βάζη τις διάφορες πλάκες εις ενέργειαν κρούων έτσι την διάλυσιν της πανηγύρεως".
Για την προέλευση του πομπού, απ' όταν συστηματικά ο σκαπανέας της ραδιοφωνίας καταγίνεται με την λειτουργία ραδιοφωνικού σταθμού, έχουμε μια συνέντευξη του Νίκου Καρμίρη, γιου του εκφωνητή του Τσιγγιρίδειου δημοσιευμένη στο περιοδικο ΡΑΔΙΟΤΗΛΕΟΡΑΣΗ, όπου διαβάζουμε τα εξής διαφωτιστικά "…Αφού λοιπόν εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Θεσσαλονίκη άρχισε να μελετά την δημιουργία ενός σταθμού. Το 1928 η Γερμανία αντικαθιστούσε τους παλαιούς σταθμούς της με καινούργιους ισχυρότερους. Αυτούς τους σταθμούς τους αγόραζαν διάφορα μικρά κράτη της Ασίας και της Αφρικής, ενώ η Ελλάδα δεν είχε δικό της ραδιόφωνο. Τότε ακριβώς πήρε ο Τσιγγιρίδης την μεγάλη απόφαση. Με τα χρήματά του και με υποθήκη το σπίτι του, αγοράζει ένα ραδιοφωνικό σταθμό και τον εγκαθιστά στο χώρο της ΔΕΘ, στο πεδίο του Άρεως, δίπλα στην Ηλεκτρική Εταιρία. Μαζί έφερε και ένα Γερμανό τεχνικό που εργάσθηκε ένα χρόνο περίπου".
ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΑΤΕΛΕΣΦΟΡΕΣ
Μια πλάγια ματιά στο πολιτικό σκηνικό του 1928. Μετά την ανατροπή του Πάγκαλου από τον Κονδύλη και την κυβέρνηση Ζαϊμη το Φεβρουάριο, τον Ιούνιο ο Βενιζέλος επιστρέφει στην πολιτική και συγκροτεί κυβέρνηση. Υπουργός της Συγκοινωνίας ο Α. Χρηστομάνος. Απ' αυτό το σημείο και πέρα οι εξελίξεις για τη ραδιοφωνία είναι ραγδαίες, αυτό όμως δεν σημαίνει πως τελεσφορούν. Δεκαεφτά εταιρίες έδειξαν ενδιαφέρον για ν' αναλάβουν τη συγκρότηση της ελληνικής ραδιοφωνίας. Οι πιο ισχυρές απ' αυτές απομάκρυναν τις μικρότερες κι έμειναν λίγες να διεκδικούν το προνόμιο. Η αγγλική Marconi φαίνεται πως ήταν απ' την αρχή η επικρατέστερη, αλλά και η γερμανική Τelefunken δεν παραιτείται εύκολα. Ο ανταγωνισμός ήταν σκληρός και οι διεκδικητές μεταχειρίστηκαν όλα τα μέσα, τόσο που ν' ανατρέψουν ακόμα και αποφάσεις ειλημμένες. Για προσέξτε αυτό το δημοσίευμα που το αλιεύουμε από την εφημερίδα ΕΘΝΟΣ στις 15 Απριλίου 1929: "Η ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΙΣ ΡΑΔΙΟΦΩΝΟΥ ΕΝ ΕΛΛΑΔΙ - ΥΠΕΓΡΑΦΗ Η ΣΥΜΒΑΣΙΣ. Σήμερον υπεγράφη μεταξύ του υπουργείου Συγκοινωνίας και του κ. Δημητριάδου, αδελφού του εν Γλασκόβη, κ. Δημητριάδου, ως εκπροσώπου του οίκου Μαρκόνι, η σύμβασις δια το ραδιόφωνον. Η σύμβασις περιέχει τους γνωστούς όρους, καθ'ους παρέχεται εις τον οίκον Μαρκόνι το μονοπωλιακόν δικαίωμα της εγκαταστάσεως ραδιοφωνικών σταθμών εν Ελλάδι, καθορίζονται δε και αι υποχρεώσεις του οίκου τούτο έναντι του παραχωρουμένου δικαιώματος".
Τελειωμένα πράγματα. Με συγγενείς εγκατεστημένους στην Αθήνα, ο ομογενής εγκατεστημένος στη Σκωτία, αντιπρόσωπος της Marconi, πέτυχε μια κεραυνοβόλα νίκη έναντι των αντιπάλων του. Φανταστείτε τη χαρά των κατόχων ραδιοφώνων - που έχουν πια έχουν αυξηθεί - όταν θα διάβασαν το οριστικό και κατηγορηματικό γεγονός. Μπορεί να υποθέσετε επίσης τον ενθουσιασμό των εισαγωγέων και εμπόρων ραδιοφώνων που, έχοντας κι αυτοί μεγάλα συμφέροντα, πίεζαν απ' την πλευρά τους για την όσο το δυνατόν ταχύτερη υπογραφή της πολυπόθητης σύμβασης. Άδικα όμως και η χαρά και ο ενθουσιασμός. Κάποιος πολυμήχανος δάκτυλος ανατρέπει τη σύμβαση. Εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε-γέλασε. Εδώ διασταυρώνονται πολλά συμφέροντα. Όχι μόνο οικονομικά. Το σημείο αυτό του πλανήτη είναι νευραλγικό. Περνάνε πολλοί δρόμοι από δω, καταλήγουν πολλές βλέψεις, συναντιούνται πολλές διεκδικήσεις. Ένας ραδιοφωνικός σταθμός στην Αθήνα και πεντέξι ακόμα στις άκρες της χώρας με τις κεραίες τους γυρισμένες κατά το Βορρά, κατά την Ανατολή και κατά το Νότο απλώνουν τις επιρροές προς κατευθύνσεις, που είτε δρόμους του μεταξιού τους πούμε, είτε δρόμους του τσαγιού, είτε δρόμους του πετρελαίου, το ίδιο κάνει. Άσε που λίγο παραπάνω είναι η σοβιετική αρκούδα που καλόν είναι να λάβουμε τα μέτρα μας. Έτσι λοιπόν είναι αναμφισβήτητο πως γύρω απ' το ελληνικό ραδιόφωνο κλιμακώνεται ένας πόλεμος ξένων συμφερόντων. Ένας πόλεμος πρακτόρων είναι πιο σωστό να πούμε. Ανατρέπεται λοιπόν η υπογραφή της σύμβασης για την εγκατάσταση ραδιοφωνικού δικτύου στην Ελλάδα. ΕΘΝΟΣ, 4 Μαίου 1929: "ΔΕΝ ΥΠΕΓΡΑΦΗ ΕΙΣΕΤΙ Η ΣΥΜΒΑΣΙΣ ΔΙΑ ΤΑ ΡΑΔΙΟΦΩΝΑ - Κατ' ανακοίνωσιν του υπουργού της Συγκοινωνίας κ. Χρηστομάνου, δεν είναι ακριβές το γραφέν ότι υπεγράφη ήδη σύμβασις περί ραδιοφωνίας, εν Ελλάδι". Η είδηση διαψεύδεται με καθυστέρηση είκοσι ημερών. Τα όσα ακολουθούν είναι πιο ξεκάθαρα και η κατάληξη απολύτως διαφωτιστική.
Κάποια ανταγωνιστικά συμφέροντα ανέτρεψαν, ή τουλάχιστον επιχείρησαν ν' ανατρέψουν, την προπορευόμενη Μαρκόνι. Κέρδισαν έτσι χρόνο, αλλά οι πιέσεις των αγγλικών συμφερόντων επανέφεραν τη Μαρκόνι και πάλι στην πρώτη θέση. Υπογράφεται, λοιπόν, η σύμβαση προς μεγάλη ικανοποίηση όλων όσων αδημονούσαν. Πιο μεγάλη ανακούφιση σίγουρα θα αισθάνθηκαν οι κάτοχοι των ραδιοφώνων, που περίμεναν πως και πώς να φέρουν τη βελόνα της συσκευής τους στο μήκος κύματος του ελληνικού σταθμού. Ήταν πολλοί επομένως, αυτοί που με απογοήτευση διάβασαν στις εφημερίδες στις 9 Μαίου του 1929:
" Σήμερον την πρωίαν συνήλθε εις το Υπουργείον Συγκοινωνίας το Ανώτατον Συγκοινωνιακόν Συμβούλιον και ησχολήθη με τας υποβληθείσας ενστάσεις εκ μέρους των αποτυχόντων, κατά το διαγωνισμό του Ραδιοφώνου, Οίκων. Το Συμβούλιον θα εκδώση την απόφασίν του εντός της εβδομάδος. Το αυτό Συμβούλιον επέφερεν ουσιώδεις τινάς τροποποιήσεις εις την σύμβασιν του Ραδιοφώνου, τας οποίας απεδέχθη ο ανάδοχος οίκος Δημητριάδη". Τα σχόλια πάνω στο δημοσίευμα είναι περιττά όπως και οι αναλύσεις. Το πράγμα μιλάει μόνο του. Μαγείρεμα. Τορπιλισμοί και δελεαστικότερες προτάσεις από τους ανταγωνιστές μνηστήρες. Αντιπροτάσεις και συμβιβασμοί και τέλος ο κόσμος ύστερα από δέκα ημέρες διάβασε με στεναγμό ανακούφισης: ΕΘΝΟΣ 19 Μαίου 1929: "Η ΣΥΜΒΑΣΙΣ ΔΙΑ ΤΑ ΡΑΔΙΟΦΩΝΑ. Υπό την προεδρίαν του κ. Χρηστομάνου συνήλθε σήμερον την πρωίαν εις το υπουργείον της Συγκοινωνίας το Ανώτατον Συγκοινωνιακών Συμβούλιον. Το Συμβούλιον ησχολήθη με το ζήτημα της συμβάσεως του Ραδιοφώνου, κατακυρώσαν ταύτην επ' ονόματι του εν Λονδίνω οίκου Δημητριάδου, αντιπροσώπου της Μαρκόνι". Επιτέλους, αναφώνησαν όλοι οι ενδιαφερόμενοι χωρίς, φυσικά, να ξέρουν πως οι Άγγλοι είχαν κερδίσει απλώς τον πρώτο γύρο.
Μπορεί να καθησύχασε ο κοσμάκης που περίμενε να ακούσει τον ελληνικό σταθμό και να άρχισαν να ελπίζουν οι έμποροι των ραδιοφώνων, δεν ησύχασαν όμως οι αντιπρόσωποι των εταιριών που διεκδικούσαν τη Ραδιοφωνία. Ο ίδιος ο υπουργός των Συγκοινωνιών - αυτός που υπέγραψε τη σύμβαση- άλλαξε, λέει, γνώμη και ζήτησε, εκ των υστέρων, να αυξηθούν τα ποσοστά υπέρ του κράτους. Η τακτική μας είναι σήμερα γνωστή απ' τα ανάλογα σενάρια που έχουμε κατά εκατοντάδες παρακολουθήσει. Κάποιες εφημερίδες έγραψαν και επέκριναν τη σύμβαση, πως μεροληπτούσε υπέρ της Μαρκόνι, κάποιος πίεσε την κυβέρνηση σε σημείο ευαίσθητο, η πίεση μεταβιβάστηκε στον υπουργό κι αυτός αναγκάστηκε να πάρει την υπογραφή του πίσω. Αν δεν έγινε έτσι, θα έγινε κάπως αλλιώς, ίσως όχι τόσο ανεπίληπτα για την κυβέρνηση, τα στελέχη της και κάποιους "λειτουργούς" του Τύπου. Το γεγονός είναι πως η πρώτη σύμβαση για τη Ραδιοφωνία σκίστηκε σε μικρά κομμάτια και σκορπίστηκε στα ερτζιανά, που κάτι άλλο περίμεναν απ' τη σύμβαση αυτή.
Σ' ένα χρόνο μια νέα σύμβαση είναι στα σκαριά. Το τι μεσολάβησε σ' αυτό το διάστημα ανάμεσα στους μνηστήρες, τι πόλεμος διαδρόμων, πιέσεις, δωροδοκίες, εξαγορές, εκβιασμοί, διαβολές, υπονομεύσεις, είναι εύκολο καθένας μας να το φανταστεί, όσοι τουλάχιστον διαθέτουμε φαντασία εκπαιδευμένη απ' τα αμερικάνικα θρίλερ. Ως προς την πραγματικότητα του 1930 βλέπουμε με έκπληξη πως και πάλι η Μαρκόνι είναι η νικήτρια των όποιων υποδόριων διαμαχών. Διαβάζουμε περί του γεγονότος αυτού σ' ένα κρατικό έντυπο που εκδόθηκε μεταγενέστερα, στα 1934, και κάνει αναδρομή στα προηγηθέντα της Ραδιοφωνίας: "Η σκέψις περί εγκαταστάσεως σταθμού ραδιοφωνικών εκπομπών δεν είναι νέα δια την Ελλάδα. Εις το εγγύς παρελθόν επεχειρήθη εις δύο περιπτώσεις η κύρωσις συμβάσεων μεταξύ ιδιωτών και Ελληνικού Δημοσίου, δι ων θα εκανονίζοντο τα της εγκαταστάσεως σταθμού και της εκμεταλλεύσεως αυτού υπό των μετά του Δημοσίου συμβαλλομένων. Η σύμβασις αυτή κατετέθη εις την Βουλήν την 24ην Μαίου 1929 προς κύρωσιν, αλλ' απεσύρθη εν τω μεταξύ του αναδόχου κηρυχθέντος εκπτώτου δια της υπ'αριθμ. 4140/29 αποφάσεως του Νομισματικού Συμβουλίου". Πάει ο εκ Γλασκόβης κ. Δημητριάδης και ένα νέο πρόσωπο εμφανίζεται στο προσκήνιο των ραδιοφωνικών ζυμώσεων. Αρουραίοι που συνωστίζονται γύρω απ' το ραδιοφωνικό τυρί. "Η Δευτέρα μετά του Δημοσίου σύμβασις - λέει παρακάτω το κρατικό έντυπο που προαναφέραμε - εγένετο κατά το επόμενον έτος 1930, επί υπουργίας Βύρωνος Καραπαναγιώτη. Εις την υπογραφείσαν την 26ην Ιανουαρίου 1930 σύμβασιν αντισυμβαλλόμενος ήτο ο μετά της αυτής Marconi's Wireless Co συμβεβλημένος Εμμανουήλ Μάρκογλου". Πριν περάσει ένας χρόνος, ο πρώτος ανάδοχος αποβάλλεται και τη θέση του καταλαμβάνει ένας δεύτερος.
Το νέο πρόσωπο ονομάζεται Εμμανουήλ Μάρκογλου και για το ελληνικό κράτος υπογράφει ο Βύρων Καραπαναγιώτης, που είχε αναλάβει στο μεταξύ το αρμόδιο υπουργείο Συγκοινωνιών. Στο φόντο πάντα, καθώς είπαμε, τα αγγλικά συμφέροντα με τη Μαρκόνι. Σ' αυτό το σημείο στον ορίζοντα ανατέλλει η Αμερική. Οι ιέρακες έχουν αρχίσει ίσως να οσμίζονται πως κάτι θα γίνει στην Ευρώπη. Τους απασχολεί ιδιαίτερα η λεκάνη της Μεσογείου. Τα νέφη που μαζεύονται κάτι προμηνύουν. Με μια απροσδόκητη ταχυδακτυλουργία ο Μάρκογλου, που έχει υπογράψει τη σύμβαση, εκχωρεί τα δικαιώματά του στην εταιρία ΝΤΥΡΧΑΜ που φυτρώνει ξαφνικά. Ποια είναι αυτή η Ανώνυμος Ραδιοφωνική Εταιρία και τι δουλειά έχει στην Ελλάδα που δεν υπάρχει καμιά αναπτυγμένη ραδιοφωνική κατάσταση για εκμετάλλευση; Θα'χουμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε καλά τη μοιραία αυτή εταιρία που φρενάρισε τη ραδιοφωνική υπόθεση για χρόνια ολόκληρα. Καιρός είναι τώρα να ρίξουμε μια ματιά στην εποχή. Στη ζωή και την κίνηση της ελληνικής κοινωνίας άσχετα απ' τα πλαίσια των ραδιοφωνικών ενδιαφερόντων, αν και πώς να θεωρήσουμε άσχετα τα παράλληλα φαινόμενα, αφού όλα της εποχής είναι το ένα μέσα στο άλλο.
ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ
Το 1930 αναφέρεται σαν ορόσημο σε πολλές δραστηριότητες της ελληνικής ζωής. Συνηθίστηκε να θεωρείται σαν μια κορύφωση της μεσοπολεμικής περιόδου. Η χώρα έχει σταθεροποιήσει μια πορεία αν και οι κομματικές αντιθέσεις δεν έχουν σταματήσει. Οι εντυπώσεις της μικρασιατικής περιπέτειας και όσων θλιβερών επακολούθησαν έχουν απομακρυνθεί αρκετά. Η δικτατορία του Πάγκαλου υπάρχει σαν μια φαιδρή ανάμνηση. Η αβασίλευτη Δημοκρατία μπαίνει στον έκτο χρόνο της και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, που κυβερνάει τη χώρα από τον Ιούλιο του 1928, εφαρμόζει μια ειρηνόφιλη πολιτική. Η προσέγγιση προς την Τουρκία και οι φιλικές σχέσεις με τις γειτονικές χώρες έχουν δημιουργήσει ένα κλίμα ηρεμίας και σχετικής σιγουριάς. Η οικονομική κατάσταση επίσης, παρά τις εγγενείς ταλαντεύσεις της και παρά την αναπόφευκτη επίδραση του μεγάλου χρηματιστηριακού "κραχ" της Αμερικής, παρουσιάζει στην αρχή μια όψη σταθερότητας στον πληθυσμό και δημιουργεί το αίσθημα κάποιας ασφάλειας. Πρωτοβουλίες για έργα ειρηνικά και πολιτιστικές προθέσεις, όπως η ίδρυση της Αγροτικής Τράπεζας, του Εθνικού Θεάτρου και η σύσταση Οργανισμού Σχολικών Κτιρίων, δίνουν το στίγμα μιας άλλης εποχής, στην οποία κυριαρχούν η σταθερότητα και η κοινωνική γαλήνη. Χαρακτηριστική είναι επίσης και η εκσυγχρονιστική τάση που πνέει σ' αυτή την τετραετία που ο Βενιζέλος βρίσκεται στην εξουσία. Εκσυγχρονίζεται ο Αστικός Κώδικας, καθιερώνεται νέος νόμος περί Τύπου, εισάγεται μια προοδευτική μεταρρύθμιση για την Παιδεία. Ένα νομοσχέδιο "περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών" καθησυχάζει τα συντηρητικά και ικανοποιεί τα προοδευτικά πνεύματα. Όλα καλά κι ωραία.
Το 1930 αρχίζει να καθιερώνεται λήψη από ραδιοφωνικούς σταθμούς του εξωτερικού. Και καθώς αυξάνεται η ζήτηση ραδιοφωνικών συσκευών, βρισκόμαστε μπροστά σε μια ακμαία ραδιοφωνική ζωή έστω και χωρίς δικό μας σταθμό. Απόδειξη του ραδιοφωνικού ενδιαφέροντος είναι πως οι εφημερίδες δημοσιεύουν καθημερινά στήλη με τα προγράμματα των ευρωπαϊκών σταθμών. Η εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ εγκαινιάζει πρώτη ραδιοφωνική στήλη στις 21 Φεβρουαρίου του 1930 και οι άλλες εφημερίδες σπεύδουν να τη μιμηθούν. Στο μεταξύ, φυσικά η κοινή γνώμη έχει μείνει με την εντύπωση πως μετά την υπογραφή της σύμβασης με την εταιρία ΝΤΥΡΧΑΜ όλα βαίνουν ομαλά προς τον πολυπόθητο ραδιοφωνικό σταθμό. Είναι τέτοια η βεβαιότητα που το περιοδικό ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ δημοσιεύει ένα μεγάλο άρθρο πως τώρα με το ραδιοφωνικό σταθμό ανοίγει νέο στάδιο δράσης για τους θεατρικούς συγγραφείς, αφού θα καθιερωθούν οι εκπομπές θεάτρου και περιγράφει τη μετάδοση μιας θεατρικής εκπομπής από τα στούντιο του Παρισίου. Φανταζόμαστε τους θεατρικούς συγγραφείς που το διάβασαν ν' ανασκουμπώνονται για το νέο στάδιο που τους περιμένει.
Όσο μεγαλώνει ο αριθμός των ραδιοφώνων που λειτουργούν στην Αθήνα και στις άλλες πόλεις, ανάλογα αυξάνει και η γενική ανυπομονησία για τη λειτουργία του ελληνικού σταθμού. Στο μεταξύ δεν έχει καθόλου ανακοπεί η δράση όλων εκείνων που συντήρησαν τη ραδιοφωνική υπόθεση στα προηγούμενα χρόνια. Τώρα μάλιστα που όλα δείχνουν πως κατευθύνονται προς μια ευτυχή κατάληξη, επισπεύδουν την ολοκλήρωση των πειραμάτων τους για να μη χάσουν την πρωτοπορία. Πολύ φυσικό είναι να επιδιώκουν να μην αποξενωθούν από μια διαδρομή που χαράχθηκε απ' αυτούς. Έτσι ο "Παρνασσός" ο γνωστός φιλολογικός σύλλογος, θα δεχθεί στη φιλόξενη στέγη του της πλατείας Καρύτση το πρώτο ραδιοφωνικό στούντιο, έστω αυτοσχέδιο και οι αίθουσές του θα γίνουν τόπος της πρώτης επίσης και "ευλογημένης" ραδιοφωνικής εκπομπής στην πρωτεύουσα, την ίδια στιγμή που οι προθεσμίες της σύμβασης με την ΝΤΥΡΧΑΜ κυλάνε ακόμα μέσα στα νόμιμα περιθώριά τους.
Καρδιά του μεσοπολέμου είναι το 1930 και σε πολλούς τομείς την εποχή αυτή σημειώνεται μια άνθηση. Η ακμή που παρατηρείται στην κοινωνική ζωή καταγράφεται στη συνείδηση των κατοπινών καιρών σαν μια μικρή "μπελ επόκ". Βραδινή ζωή, κοσμικές συγκεντρώσεις, νέες μόδες και νέοι χοροί, ελευθεριότητα στα ήθη, μια αμεριμνησία, που κατά το πλείστον, είναι εισαγόμενη, χαρακτηρίζουν την εποχή. Μέσα σ' αυτή την ατμόσφαιρα, οι Αθηναίοι, αλλά και πολλοί Έλληνες, περιμένουν την ραδιοφωνία τους. Η κυβέρνηση έχει βάλει πια το νερό στ' αυλάκι με τη σύμβαση που υπέγραψε το 1929 και όλοι είναι βέβαιοι πως σε κανά δυο μήνες ο Ελληνικός Σταθμός αρχίζει. Την πεποίθηση αυτή ενισχύει μια σειρά από εκδηλώσεις που γίνονται στην αρχή του χρόνου στον "Παρνασσό", οργανωμένες απ' τον Όμιλο Φίλων του Ασυρμάτου, που παίρνει πια επίσημες πρωτοβουλίες. Η πρώτη εκδήλωση έχει πάρει χαρακτήρα γενικής δοκιμής και διαβάζουμε γι' αυτή στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, στις 13 Ιανουαρίου 1930.
"ΔΙΑΛΕΞΙΣ - ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ. Η πρώτη της σειράς διαλέξεων περί Ραδιοφωνίας, τας οποίας διοργανώνει "ο Παρνασσός" εν συνεργασία με τον Όμιλον Φίλων του Ασυρμάτου, εγένετο την παρελθούσαν Πέμπτην εν τη αιθούση του "Παρνασσού", με ομιλητήν τον καθηγητήν κ. Χόνδρον, όστις ανέπτυξε και, δια πειραματικών επιδείξεων, επεξήγησε τας αρετάς της ασυρμάτου τηλεπικοινωνίας, προκαλέσας αδιάπτωτον το ενδιαφέρον του πολυπληθούς ακροατηρίου. Την διάλεξιν παρηκολούθησεν ο υπουργός της Συγκοινωνίας, κ. Καραπαναγιώτης. Η δευτέρα διάλεξις, με θέμα την κοινωνικήν άποψιν της Ραδιοφωνίας, θα γίνη εις την αυτή αίθουσαν την προσεχή Τρίτην, ώρα 7 μ.μ.". Ο Όμιλος Φίλων του Ασυρμάτου και τα μέλη του, καθώς όλα δείχνουν πως η Ραδιοφωνία είναι προ των πυλών, κάνουν ότι μπορούν για να μη μείνουν έξω του νυμφώνος αλλά και να διευκολύνουν την κατανόηση του νέου μέσου που μέλλεται να εφαρμοσθεί. Και η επίσημη Πολιτεία όμως εμφανίζεται, σε κάθε εκδήλωση σχετική με το ραδιόφωνο, για να τονίσει τη συμβολή της στις εξελίξεις, και να μην αμφισβητηθεί ο απόλυτος έλεγχός της.
Μεγάλη επισημότητα παίρνει η δεύτερη εκδήλωση του γνωστού Ομίλου στον "Παρνασσό". Έντονη εντύπωση προκάλεσε η αναγγελία στις εφημερίδες των όσων θαυμαστών θα συνέβαιναν σ' αυτή τη ραδιοφωνική γιορτή. Στην αρχή θα πραγματοποιόταν κάποιες ομιλίες από διάφορους μηχανικούς, μετά αμέσως θα γινόταν μια ραδιοφωνική εκπομπή από το αυτοσχέδιο στούντιο, που είχε εγκατασταθεί στο δεύτερο όροφο του κτιρίου και θα "ελαμβάνετο υπό του δέκτου" που βρισκόταν στο χώρο της εκδήλωσης, στον πρώτο όροφο. Το πρόγραμμα της εκπομπής προέβλεπε, αρχικά, προσφώνηση από τον υπουργό Συγκοινωνίας Βύρωνα Καραπαναγιώτη και αμέσως μετά μια εκτέλεση "προ του μικροφώνου του σταθμού εκπομπής και εντός του μουσικού θαλάμου επί τούτου διασκευασθέντος εν τω Παρνασσώ" της ελληνικής ραψωδίας του κ. Κρασσά. Αναφέρονται και τα ονόματα των μουσικών, που τα παραδίδουμε στην ιστορία της Ραδιοφωνίας για την κατοχύρωση της πρωτιάς. Η Ήβη Πανά έπαιξε πιάνο, ο Σούλτσε βιολί, ο Μάγκος φλάουτο και Αντωνόπουλος βιολοντσέλο. Στην ανακοίνωση δίνεται και το μήκος κύματος για να "πιάσουν" την εκπομπή στα ραδιόφωνά τους και όσοι άλλοι εκτός "Παρνασσού" ενδιαφέρονται. Επιτέλους ένας ελληνικός σταθμός θ' ακουγόταν, έστω για λίγο. Πολλοί θα ήταν αυτοί που θα επεδίωκαν να βρεθούν μέσα στον "Παρνασσό", διότι στο τέλος της αναγγελίας υπήρχε μια φράση, που ακόμα και σε μας σήμερα προκαλεί μεγάλη περιέργεια: "Κατά την διάρκειαν της λήψεως (της εκπομπής από το πάνω πάτωμα) θέλει επιδειχθή δια φωτεινών προβολών η εγκατάστασις του πομπού και ο τρόπος δι'ου ενεργείται η εκπομπή". Μην πάει ο νους σας στην τηλεόραση. Μάλλον πρόκειται για προβολή φωτεινών εικόνων, αφού οι φωτογραφίες μπορούσαν να τυπωθούν πάνω σε τζάμι, όπως βλέπουμε παλιές αρνητικές πλάκες. Ωστόσο, δεν αποκλείεται καθόλου να έχει κινητοποιηθεί η Υπηρεσία Επικαίρων και να είχε τραβήξει μερικά μέτρα φιλμ απ' την προετοιμασία, όπως γινόταν σε εξαιρετικές περιπτώσεις.
Το ρεπορτάζ των εφημερίδων την επόμενη μέρα, πάντως, επιφύλαξε πράγματι μεταχείριση εξαιρετικού γεγονότος και τα αντικειμενικά στοιχεία πείθουν πως και οι οργανωτές και η κυβέρνηση τέτοια πρόθεση είχαν. Την επισημότητα της εκδήλωσης την υπογράμμιζε η παρουσία του Αρχιεπισκόπου, του κ. Καφαντάρη, των υπουργών Βουρλούμη, Εθνικής Οικονομίας και Καραπαναγιώτη, Συγκοινωνίας, του προέδρου της Βουλής, πολλών βουλευτών και γερουσιαστών, πρέσβεων και πολλών κυριών. Για τους σκοπούς του Ομίλου και του ραδιοφώνου μίλησε ο κ. Χόνδρος και ο μηχανικό κ. Παπασπύρου. Στη συνέχεια, αφού ακούστηκαν πολλά και ηχηρά (στην κυριολεξία) πρώτος μίλησε ο υπουργός της Συγκοινωνίας "χαιρετίσας τους εν τη αιθούση με κύμα 10 χιλιάδων μέτρων και συγχαρείς τους ομιλητάς, τους εκτελεστάς της συναυλίας και το προεδρείον του "Παρνασσού" δια την εγκατάστασιν δια πρώτην φοράν εν Ελλάδι σταθμού εκπομπής…". Εδώ ο Τσιγγιρίδης αγνοείται. Είναι δυνατόν ο υπουργός Συγκοινωνίας να μη γνωρίζει πως ένας ραδιοφωνικός σταθμός λειτουργεί ήδη στη Θεσσαλονίκη; Ο ιστορικός εδώ απορεί και προβληματίζεται. Απέφυγαν ίσως να αναγνωρίσουν πως κάποιος ιδιώτης έχει πάρει τα πρωτεία. Πάμε παρακάτω. "Ο κ. υπουργός, ακολούθως, εδήλωσεν ότι εντός του έτους θα αρχίσει η εφαρμογή της συμβάσεως ραδιοφώνου". Αυτά τα αισιόδοξα απ' την επισημότατη ραδιοφωνική Πρεμιέρα, όπου η Πολιτεία και η Εκκλησία έδωσαν διαστάσεις εθνικού γεγονότος.
Τυχεροί οι Θεσσαλονικείς που έχουν αφήσει τη ραδιοφωνική τους τύχη στα χέρια του συμπολίτη τους κι έτσι άκουσαν το σταθμό τους πρώτοι αυτοί απ' όλους τους άλλους Έλληνες, αλλά κι απ' όλους τους κατοίκους των γειτονικών κρατών. Η επίσημη ελληνική πολιτεία πήγε κι έπεσε στα νύχια μιας ύποπτης ελληνοαμερικανικής εταιρίας, που είναι σαν να έχει βγει από τις σελίδες κάποιου κατασκοπευτικού μυθιστορήματος.
Σύντομη αναδρομή στα ραδιοπολιτικά, είδαμε πως το θέμα της Ραδιοφωνίας προωθείται σε συγκεκριμένο στάδιο καθώς σχηματίζεται η κυβέρνηση Βενιζέλου που ήρθε στην αρχή στις 22 Μαίου 1928. Ένα χρόνο αργότερα (23 Μαίου 1929) υπογράφεται η πρώτη σύμβαση με τον Ηρ. Δημητριάδη. Υπουργός συγκοινωνίας είναι τότε ο Α. Χριστομάνος. Το Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου το υπουργείο Συγκοινωνίας αναλαμβάνει ο Βύρων Καραπαναγιώτης που τον Ιανουάριο του 1930 υπογράφει την δεύτερη σύμβαση με τον Εμμ. Μάρκογλου (Εταιρεία "Ντύρχαμ"). Το Δεκέμβριο του 1930 η κυβέρνηση ανασχηματίζεται και το υπουργείο Συγκοινωνίας αναλαμβάνει ο Δ. Δίγκας. Στη συνέχεια, ωστόσο, η ειδυλλιακή πολιτική κατάσταση θα γνωρίσει αλλεπάλληλες ανατροπές. Η κυβέρνηση Βενιζέλου παραιτείται την 21 Μαίου 1932 κάτω από το βάρος μεγάλων χρεών που οδήγησαν τη χώρα σε χρεωκοπία. Οι προϋπάρχουσες υποχρεώσεις των πολεμικών δανείων, τα ανοίγματα για αναπτυξιακά έργα, οι επιπτώσεις των δυσμενέστατων οικονομικών συνθηκών της παγκόσμιας αγοράς, αυτά όλα που οδηγούν την εθνική πτώχευση επηρεάζουν αναμφισβήτητα τις φάσεις που περνάει η σύμβαση για τη ραδιοφωνία. Στο μεταξύ σχηματίζεται κυβέρνηση υπό τον Α. Παπαναστασίου και το υπουργείο αναλαμβάνει ο Σ. Κορώνης. Μόνο εννιά μέρες κράτησε η προσωρινότατη κυβέρνηση Παπαναστασίου και παραιτήθηκε για να αναλάβει πάλι στις 5 Ιουνίου ο Ελευθέριος Βενιζέλος που αναθέτει το υπουργείο Συγκοινωνίας στον Λ. Κουτσοπέταλο. Στις 18 Αυγούστου 1932 παραιτείται η κυβέρνηση Βενιζέλου και προκηρύσσονται εκλογές για τις 25 Σεπτεμβρίου. Μέσα σ' αυτή τη δημιουργική τετραετία που συντελέσθηκαν πολλά οι κυβερνήσεις Βενιζέλου δεν κατόρθωσαν να ολοκληρώσουν το όραμα ενός ραδιοφωνικού σταθμού. Δεν μπορούμε να διακρίνουμε καμμιά άλλη αιτία γι' αυτό παρά την ατυχή εμπλοκή με την Εταιρεία "Ντύρχαμ". Ποια είναι ωστόσο η εταιρεία αυτή που γίνεται κακός δαίμονας για τη ραδιοφωνική υπόθεση και καθυστερεί εξ αιτίας της η εγκατάσταση ραδιοφωνίας επί έξι χρόνια;
Η έδρα της ήταν στη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ. Σ' ένα φύλλο της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (Φεβρουάριος 1933) συναντάμε μια ανακοίνωση που μας δίνει την ταυτότητα της θρυλικής εταιρίας: "Περί ανακοινώσεως των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου ως και της έδρας της Ανωνύμου Ραδιοφωνικής Εταιρίας "Ντύρχαμ της Ελλάδος" ΑΕ ανακοινοί τα κάτωθι. Το Διοικητικόν Συμβούλιον της Εταιρίας απετελέσθη εκ των 1) Ουίλσονος Ντύρχαμ, Βιομηχάνου 2006 Chestnut Street, Φιλαδελφείας των Ηνωμένων Πολιτειών. 2) Αγγέλου Κονταξή, επιχειρηματίου 187-89 Mercer Street, Nέας Υόρκης. 3) Δημητρίου Χαρ. Κανελλοπούλου, δικηγόρου, οδός Αισχύλου. 4) Αριστείδη Πάλλη, χρηματιστού, Σοφοκλέους 7. 5) Αναστασίου Ακύλογλου, επιχειρηματίου, ξενοδοχείον Μιραμάρε, Παλαιόν Φάληρο. 6) Ηρακλείτου Νικολαϊδη, χρηματιστού, Πεσμαζόγλου 8γ. 7) Φαίδωνος Σταματοπούλου, βιομηχάνου, Πατησίων 101. 8) Αποστόλου Ορφανίδη ιατρού, Πινδάρου 12 και 9) Δαυίδ Γκουλλέτ, μηχανικού 2006 Chesnut Street, Φιλαδελφείας των Ηνωμένων Πολιτειών. Δι' αποφάσεως του Δ.Σ. της Εταιρείας εξελέγησαν ο Ουίλσων Ντύρχαμ, ως Πρόεδρος του Δ.Σ. ο Αναστάσιος Ακύλογλου, ως αντιπρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος και ο Απόστολος Ορφανίδης, ως Γραμματεύς του Δ.Σ. ορισθέντος ότι δικαίωμα πρώτης υπογραφής, συμφώνως προς το άρθρο 25 του καταστατικού έχει ο Πρόεδρος του Δ.Σ. Ουίλσων Ντύρχαμ και δευτέρας υπογραφής ο εκ των μελών του Δ.Σ. και ταμίας της εταιρείας David Gullete, των γραφείων της Εταιρείας προσωρινώς ευρισκομένων εν τη οδώ Πεσματζόγλου, αριθμ.1 Μέγαρον της Λαϊκής Τραπέζης. Ο αντιπρόσωπος του Διοικητικού Συμβουλίου και Διευθύνων Σύμβουλος Α. ΑΚΥΛΟΓΛΟΥ".
Πρόκειται, λοιπόν, για αμερικανική εταιρία που εδρεύει στη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ και το ελληνικό παρακλάδι της συστήθηκε με μοναδικό σκοπό να αναλάβει την εκμετάλλευση της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, μιας και δεν υπάρχουν άλλα περιθώρια να αναπτύξει τη δράση της μια ραδιοφωνική εταιρία, όπως τιτλοφορείται. Εμφανίζεται κατ' αρχάς ο Εμμανουήλ Μάρκογλου, υπογράφει τη σύμβαση με το Δημόσιο, μετά αποσύρεται και εκχωρεί τα δικαιώματά του στην "Ντύρχαμ". Μήπως αυτό ήταν προσχεδιασμένο ή μήπως η αμερικανική εταιρία εμφανίστηκε εκ των υστέρων και εξαγόρασε τον Μάρκογλου; Και ποιο άραγε ήταν το ενδιαφέρον των Αμερικανών; Ενδιαφέρονταν μόνο να επενδύσουν κεφάλαια στο ελληνικό ραδιόφωνο ή είχε αρχίσει να εκδηλώνεται ένα πιο σύνθετο ενδιαφέρον για το βαλκανικό χώρο και τη Μέση Ανατολή. Βιομήχανοι οι Αμερικανοί, χρηματιστές οι Έλληνες, ένας δικηγόρος ανάμεσα κι ένας γιατρός και διευθύνων σύμβουλος, αυτός που κινεί την υπόθεση όλα τα επόμενα χρόνια, ο Ακύλογλου, που δεν αναφέρεται το επάγγελμα του και που πηγαινοέρχεται προφανώς στη Φιλαδέλφεια και κατοικεί μόνιμα σ' ένα ξενοδοχείο στο Φάληρο. Λίγο πρακτορικά δεν είναι όλα αυτά;
Συνεχίζοντας την ιχνηλασία στα βήματα της ραδιοφωνικής πορείας, ας ρίξουμε μια ματιά στην κατηγορία κάποιων ευτράπελων ντοκουμέντων. Τα σατιρικά κείμενα σχεδόν πάντα δίνουν πλαστικότερα και ακριβέστερα πολλές πληροφορίες για τις αντιδράσεις των απλών ανθρώπων, διαφυλάσσοντας πολύτιμες λεπτομέρειες και παρατηρήσεις που κανένα επίσημο έγγραφο δεν θα μας εξασφάλιζε. Έως τώρα μόνο υποθετικά εξετάσαμε τη λαϊκή στάση απέναντι στο ραδιόφωνο. Μόνο αυθαίρετα συμπεράσματα μπορούσαμε να βγάλουμε για την ιδέα των λαϊκών στρωμάτων γύρω από τις κινήσεις, τις συζητήσεις και τις ζυμώσεις περί ραδιοφώνου. Να όμως που έρχονται δύο ευθυμογραφήματα της ίδιας εποχής να μας προβάλουν με πιστότητα κινηματογραφικού ντοκιμαντέρ τη λαϊκή αντίληψη για τη ραδιοφωνική τεχνολογία και τις αντιδράσεις έξω από τα τετράγωνα των κατατοπισμένων.
Το πρώτο κείμενο είναι αλιευμένο από τις σελίδες της εφημερίδας ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ και παρουσιάζει χρονογραφικά ένα περιστατικό σε μια γειτονιά της Θεσσαλονίκης. Μέσα από τις γραμμές του δημοσιεύματος τεκμηριώνεται και η άποψη για τις μουσικές προτιμήσεις του κοινού. "30 Απριλίου 1930. ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΑ… Χιρρ….Χιρρ….Χιρρ…. Αααουα…. Γρρρ…. Αυτό είναι, αν αγαπάτε την Ελλάδα το Ραδιόφωνο, το οποίον επί 30 ημερών του μηνός παθαίνει επίδραση και δεν λειτουργεί κανονικά. Κι εντούτοις απαιτεί τόσας δαπάνας δια την απόκτησιν και συντήρησίν του και κρίνεται τόσον απαραίτητον δια τα μοντέρνα σαλόνια μας. Τι να γίνη όμως; Η δεσποινίς του σπιτιού που άλλοτε δεν μπορούσε να κάμη δίχως πιάνο τώρα δεν μπορεί να κάμη χωρίς ραδιόφωνο, ούτε καταδέχεται να πη πως δεν το έχει. Έτσι ο μπαμπάς ή ο μέλλων γαμπρός υποχρεούται ν' αγοράση. Τι γίνεται όμως με τας λαϊκάς συνοικίας και τους συνοικισμούς όπου δεν πρόλαβε ακόμη να διαδοθή το ραδιόφωνον; Εκεί οι νοικοκυραίοι αρκούνται να διαβάζουν στις εφημερίδες την κίνησίν του. Γι' αυτό το θεώρησαν μέγα ευτύχημα τις προάλλες οι Καλαμαριώται όταν εκλήθησαν εις το τηλέφωνον του γραφείου Προνοίας για να ακούσουν ραδιόφωνο που μεταδιδόταν τηλεφωνικώς από ένα σαλόνι της πόλεως. Οι καλύτεροι κάτοικοι του συνοικισμού έσπευσαν στην πρόσκληση και ο ένας με τον άλλον έβαλα το αυτί τους στ' ακουστικό για να ακούσουν με ευφροσύνην διασήμους τενόρους και πριμαντόνες που τραγουδούσαν στο Παρίσι ή στο Μιλάνο. Το πανηγύρι αυτό εβάσταξε μία ολόκληρη ώρα. Τι Καβαλλερία θέλετε και τι Ριγολέτο και τι Βαρκάρη του Βόλγα και τι αμανέδες της Πόλης. Ιδίως δε οι τελευταίοι αυτοί που ακούωταν καθαρότατα κι ενθουσίασαν τους Καλαμαριώτας, οι οποίοι άρχισαν να μαλώνουν ποιος θα πρωτακούση".
Aκόμα ένα ευθυμογράφημα, που δημοσιεύεται στο ΕΜΠΡΟΣ, στις 14 Απριλίου 1930. Χαρακτηριστικό για τη στάση του λαϊκού παρατηρητή, σαρκαστική απέναντι στις τεχνολογικές εξελίξεις και στην αναγγελία τους. "ΒΛΑΜΙΚΕΣ ΚΟΥΒΕΝΤΕΣ - ΤΟ ΡΑΔΙΟΦΩΝΟ. Τι πρόοδος είναι αυτή που γίνεται στον κόσμο, μ' αυτό το ραδιόφωνο κι εμείς έχουμε μεσάνυχτα και περιοριζόμαστε στο μπουζούκι, στη φυσαρμόνικα και τη λατέρνα. Είναι να χάνη ο άνθρωπος το τσερβέλο. Βάνεις ένα κουτί σε μια κάμαρη, κι ακούς που μιλάνε και τραγουδάνε στο Λονδίνο, στο Ταμ-ταμ και τα περίχωρά τους. Έρχεται, λέει, η φωνή με τον αέρα. Μνήσθητί μου, Κύριε, και θαυμαστά τα έργα σου. Ο έτερος φίλος, ο Μαρκόνης, από εντός από το παπόρι του έβανε φώκο στα φώτα της Αυστραλίας εν μια στιγμήν και μόνην. Ούλα τα τοιαύτα είναι μυστήρια βέβαια και μονάχα εμείς εδώ οι Έλληνες κοιμώμαστε μακαρίως και ζούμε στα 1821. Τώρα, λέει, θα βάνουνε και δω ραδιόφωνο. Ας κάνουμε υπομονή το λοιπόν και θα το ιδούμε και δεν θα το πιστεύουμε. Το οποίον ζήτω το ραδιόφωνο".
Η γενίκευση του ενδιαφέροντος για το ραδιόφωνο επεκτείνεται ραγδαία στους επόμενους μήνες. Το κοινό έχει αρχίσει να εξοικειώνεται με την ραδιοφωνική ακρόαση και για τους κατόχους ραδιοφωνικής συσκευής έχουν προκύψει καθώς φαίνεται συγκεκριμένες ανάγκες για την παρακολούθηση των προγραμμάτων ξένων σταθμών. Οι σχετικές στήλες των εφημερίδων παρά την έκταση που καταλαμβάνουν στη σελίδα δεν επαρκούν παρά για μια σύντομη αναγραφή μερικών από τους ογδόντα περίπου σταθμούς που "λαμβάνονται" στην Αθήνα. Αυτό αφήνει κάποια κενά στην ενημέρωση των ραδιοακροατών κι έτσι στους τελευταίους μήνες του 1931 κάποιοι οξυδερκείς πραγματοποιούν την έκδοση δύο εντύπων που περιέχουν αποκλειστικά προγράμματα ραδιοφωνικών σταθμών. Από ένα τεύχος με τίτλο ΡΑΔΙΟΠΡΟΓΡΑΜΜΑ που βρίσκεται στα χέρια μας[11] είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε το απροσδόκητο για την εποχή εκείνη εκδοτικό εγχείρημα. Στο τεύχος λοιπόν που αναφέραμε, το μικρόσχημο αυτό περιοδικό (0,25 Χ 0,20) κάτω απ' τον τίτλο του προσδιορίζεται σαν "ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΟΝ ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΟΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΝ" και από κάτω "ΠΕΡΙΕΧΕΙ ΟΛΟΚΛΗΡΟΝ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΟΣ". Σαν χρονολογία αναφέρει την εβδομάδα "10-16 Ιανουαρίου 1932" και παρακάτω συμπληρώνει τα στοιχειά του με τα εξής: "ΕΤΟΣ Α' ΑΡΙΘ. ΦΥΛΛΟΥ 4, ΕΚΔΟΣΕΙΣ Λ.Θ. ΛΑΜΠΡΟΜΠΟΥΛΟΣ, ΓΡΑΦΕΙΑ ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗ 13". Αυτόματα προκύπτει το συμπέρασμα πως για να έχει βγάλει στις 10 Ιανουαρίου 1932 του τέταρτο τεύχος του πρέπει να εκδόθηκε μετά τις 18 Δεκεμβρίου 1931. Ωστόσο μια "ΔΗΛΩΣΙΣ" που δημοσιεύεται στο μοναδικό αυτό τεύχος του πρώτου ραδιοφωνικού περιοδικού στην Ελλάδα, στην πρώτη σελίδα στην αριστερή κάτω γωνία μέσα σε πλαίσιο μας δημιουργεί κάποια ερωτηματικά. Η δήλωση γράφει: "Τα ραδιοφωνικά περιοδικά "Πρόγραμμα Ραδιοφώνου" και "Ραδιοπρόγραμμα" συγχωνευθέντα θα εκδίδονται από σήμερον με τον τίτλον "Ραδιοπρόγραμμα". Στην δεύτερη σελίδα του το τεύχος 4 του "Ραδιοπρογράμματος" αναφέρει τα ονόματα των διευθυντών του. Αυτοί είναι οι Κ. Κολοκοτρώνης και Θ. Τζαβέας. Πιθανόν ο ένας απ' τους δύο να είναι ο εκδότης του συγχωνευθέντος "Προγράμματος Ραδιοφώνου". Η ύλη των 16 σελίδων του περιοδικού είναι αφιερωμένη στα προγράμματα 75 σταθμών και μόνο η δεύτερη σελίδα του έχει μικρές ειδήσεις, αλληλογραφία με αναγνώστες (που απαντάει σε ερωτήματα ραδιοακροατών κυρίως με θέματα τις συχνότητες) καθώς και ένα μικρό θεματάκι "Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΧΙΝΤΕΜΠΟΥΡΓΚ" Γεύσεις ραδιοφωνικών εμπειριών και συγκινήσεων μας μεταφέρει το πρώτο ραδιοφωνικό περιοδικό απ' αυτές που δοκίμαζαν οι πρώιμοι ραδιοακροατές της Αθήνας του 1931. Αξιοσημείωτος πάντως είναι ο ρόλος του "Ραδιοπρογράμματος" που επισημαίνει στους αναγνώστες του να παρακολουθήσουν πολιτικές ομιλίες ηγετών της Ευρώπης και φυσικά θα υπήρχαν κάποιοι που με τα ραδιόφωνά τους πλάταιναν την ενημέρωσή τους με τέτοιου είδους εκπομπές. Μας αποκαλύπτεται έτσι μια πολυμερέστερη ωφέλεια που σ' αυτήν την εποχή προκύπτει απ' το ραδιόφωνο. Πρέπει να σημειώσουμε πως το ραδιοφωνικό έντυπο του 1931 έχει αρκετές καταχωρήσεις από αντιπροσωπείες ραδιοφώνων που διαφημίζουν τις συσκευές τους.
Ο ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ ΣΤΟ ΜΙΚΡΟΦΩΝΟ
Πως άρχισε όμως η περιπετειωδης δικαστική σύγκρουση με την ΝΤΥΡΧΑΜ που εξελίχθηκε σε ασφυκτικό εναγκαλιασμό και δέσμευσε τη χώρα, ώστε να μην μπορεί να κάνει καμιά κίνηση προς τη δημιουργία ραδιοφωνίας; Πως ξεκίνησε η περιπετειώδης ανωμαλία με την αμαρτωλή εταιρία, η αντιδικία που κράτησε το Δημόσιο αγκυλωμένο, ανίκανο να πάρει οποιαδήποτε πρωτοβουλία για τη ραδιοφωνική υπόθεση; Την πρώτη κίνηση την κάνει το ελληνικό κράτος. Το Δημόσιο προσέφυγε στα δικαστήρια γιατί η "ΝΤΥΡΧΑΜ" δεν κατέβαλε τα κεφάλαια που είχε υποχρέωση και πέτυχε μια ευνοϊκή απόφαση για την ελληνική πλευρά. Το Δημόσιο, όμως, καθυστέρησε να διορίσει εκπρόσωπό του κι έτσι η απόφαση ακυρώνεται. Πρόκειται άραγε για μια δημοσιοϋπαλληλική ολιγωρία; Είναι πιθανό. Πιθανότερο όμως είναι η αμερικανική εταιρία να βοήθησε λιγάκι την αμέλεια του αρμόδιου υπαλλήλου. Όπως και να'χει το πράγμα, πέρασε ήδη έως εδώ ένας χρόνος χωρίς να έχει γίνει ούτε μισό βήμα στη ραδιοφωνική πρόοδο. Σ' όλο αυτό το διάστημα το ελληνικό Δημόσιο δεν εκπληρώνει τις δικές του συμβατικές υποχρεώσεις, που είναι κυρίως η παραχώρηση των οικοπέδων όπου θα γίνονται οι εγκαταστάσεις. Η εταιρία έπρεπε να πάρει τα οικόπεδα για να αρχίσει τις εργασίες. Προσφεύγει, λοιπόν, τώρα η "Ντύρχαμ" στα δικαστήρια, ενώ ακόμα διαρκεί η πρώτη δικαστική εκκρεμότητα. Στο μεταξύ προκύπτει και τρίτη σοβαρή διαφορά, που έχει να κάνει με την αύξηση της ισχύος του πομπού από 14 σε 25 κιλοβάτ. Τρίτη προσφυγή στη Δικαιοσύνη, το Δημόσιο χάνει την υπόθεση και κάνει έφεση. Έχουμε φτάσει αισίως στο 1932 και πάμε για το 1933 και καμιά απολύτως εξέλιξη δεν έχει σημειωθεί στο ραδιοφωνικό ζήτημα.
Αν για την Ντύρχαμ τα κίνητρα παραμένουν σκοτεινά, οι άστοχοι χειρισμοί από μέρους του κράτους φαίνονται αδικαιολόγητοι. Κάποιες εξηγήσεις αναμφισβήτητα βρίσκονται στις σοβαρές πολιτικές μεταβολές που έχουν σημειωθεί στο μεταξύ. Τρεις φορές έχει αντικατασταθεί ο υπουργός του αρμόδιου υπουργείου σ' αυτό το διάστημα και η οικονομική κατάσταση της χώρας έχει επιδεινωθεί σοβαρά. Κι αν για τις αλλεπάλληλες καθυστερήσεις είναι δυνατό να βρεθούν δικαιολογίες, πως αντιδρά ο κόσμος, που ανυπομονούσε για τη λειτουργία του ελληνικού ραδιοφώνου; Στρέφεται στους ξένους σταθμούς, που καθιερώνουν ελληνικές εκπομπές, παρηγορείται με την αναζήτηση δύο - τριών ιδιωτικών πομπών, που εκπέμπουν περιοδικά λαθραία πανηγυρίζει για κάποιες επίσημες μεταδόσεις (σε εξαιρετική περίπτωση) και αναθεματίζει την καταραμένη ΝΤΥΡΧΑΜ, που του στερεί το ραδιοφωνικό αγαθό, αυτό που οι περισσότεροι κάτοικοι της Ευρώπης απολαμβάνουν ελεύθερα.
Όσα χρόνια διαρκούν οι δικαστικοί αγώνες με τις παλινωδίες πότε του κράτους και πότε της προνομιούχου εταιρίας "Ντύρχαμ", για την εγκατάσταση ραδιοφωνίας στην Ελλάδα, το ραδιοφωνικό αίσθημα στον πληθυσμό έχει ωριμάσει και η ιδέα του ραδιοφώνου έχει διαδοθεί πλατιά. Ενώ το Μάιο του 1929, όταν υπογράφηκε η αρχική σύμβαση με τον Ηρακλή Δημητριάδη, οι κάτοχοι ραδιοφώνων ήταν 500, το Σεπτέμβριο του 1934 οι συσκευές που λειτουργούν στην Ελλάδα έχουν δεκαπλασιασθεί. Βεβαιωμένα από μια επίσημη έκθεση πως 5.000 ραδιόφωνα είναι σε χρήση το καλοκαίρι του 1934. Με την προοπτική πως σε λίγο θα λειτουργήσει ο ελληνικός σταθμός ο κόσμος αγοράζει ραδιόφωνα, αλλά, περιμένοντας, περιορίζεται ν' ακούει σταθμούς του εξωτερικού. Σύντομα γενικεύεται και καθιερώνεται απ' όλες τις εφημερίδες η δημοσίευση των προγραμμάτων ραδιοφώνου όλων των σταθμών της Ευρώπης. Ωστόσο, μια νέα χρήση επιφυλάσσεται για το ραδιόφωνο που το βάζει να διαδραματίζει για πρώτη φορά ρόλο στις πολιτικές διαδικασίες, έναν ρόλο που θα το καταστήσει, συν τω χρόνω, ουσιώδη παράγοντα.
Στις εκλογές της 5ης Μαρτίου 1933 που μέλλεται να σημάνουν τη σταδιακή πτώση του Ελευθερίου Βενιζέλου, ο μεγάλος πολιτικός χρησιμοποιεί για πρώτη φορά το ραδιόφωνο για να απευθύνει τον τελευταίο προεκλογικό του λόγο στον λαό. Η εμβέλεια του σταθμού του Βοτανικού, της ΔΡΥΝ δηλαδή, που θα σηκώσει τον πρωθυπουργικό λόγο στους αιθέρες, είναι, όπως ξέρουμε, περιορισμένη, οι ανακοινώσεις όμως είναι υπερβολικά αισιόδοξες και μιλάνε για ακρόαση και έξω από τα ελληνικά σύνορα. Η εκλογική αναμέτρηση ήταν δύσκολη και η δημοτικότητα του Βενιζέλου βρισκόταν σε χαμηλά επίπεδα. Οι εκλογικοί σύμβουλοι του αρχηγού των Φιλελευθέρων, έχουν φυσικά πληροφορηθεί για τους πολιτικούς λόγους που μεταδίδουν οι ξένοι σταθμοί έχουν υπ' όψη τους επίσης και το ραδιοφωνικό ενδιαφέρον που έχει αναπτυχθεί στην Ελλάδα καθώς και τον αριθμό συσκευών που λειτουργούν. Είναι εύλογο επομένως να σκεφθούν την χρησιμοποίηση του ραδιοφώνου για το λόγο του Βενιζέλου, πόσο μάλλον που η ιδέα περιέχει και το στοιχείο του εντυπωσιασμού. Οι αντικειμενικές δυσκολίες δε επέτρεψαν στις κυβερνήσεις Βενιζέλου να πραγματοποιήσουν την λειτουργία του ραδιοφωνικού σταθμού, ίσως και δεν το επεδίωξαν αποφασιστικά, τώρα, ενώ ο Βενιζελισμός κάνει την τελευταία δυναμική παρουσία του, ο πρωθυπουργός δίνει στην ραδιοφωνία μια νέα αξία. Βάζει την ραδιοφωνική λειτουργία μέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Είναι σαν μια επισημοποίηση του πλατύτερου ρόλου που μπορεί το ραδιόφωνο να παίξει στην σύγχρονη ζωή και πέρα απ' τις συναυλίες.
Με ιδιαίτερη έμφαση ο βενιζελικός τύπος ασχολείται με το γεγονός της ραδιοφωνικής ομιλίας του αρχηγού της παράταξης. ΕΘΝΟΣ 3 Μαρτίου. "Την 9 1/2 εσπερινή αύριον ο κ. Πρωθυπουργός θα ομιλήση δια του ραδιοφωνικού πομπού του σταθμού Βοτανικού, εις τρόπον ώστε να δυνηθούν να τον ακούσουν όσοι έχουν ραδιόφωνα εις όλην την Ελλάδα. Το μήκος κύματος θα δοθή αύριον δια των πρωϊνών εφημερίδων. Ο κ. Βενιζέλος ωμίλησε χθες την εσπέραν δοκιμαστικώς δια του ραδιοφώνου και ηκούσθη άριστα. Αύριον ο κ. Πρωθυπουργός θα ομιλήση ενώπιον μικροφώνου εν τω οίκω του και εκείθεν θα μεταδοθή ο λόγος του δια του σταθμού Βοτανικού" ΕΘΝΟΣ Σάββατο 4 Μαρτίου "Ο κ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ ΘΑ ΟΜΙΛΗΣΗ ΔΙΑ ΤΟΥ ΡΑΔΙΟΦΩΝΟΥ ΑΠΟΨΕ ΤΗΝ 10 Μ.Μ. ΑΚΡΙΒΩΣ. Ο κ. Βενιζέλος θα ομιλήση απόψε την 10ην νυκτερινήν ακριβώς από μικροφώνου εγκατασταθέντος εις το γραφείον του. Η ομιλία του θα μεταδοθή δια ραδιοφωνικού πομπού, ώστε ν' ακουσθή εις απόστασιν 200 και πλέον χιλιομέτρων από όλους τους κατόχους ραδιοφώνου. Η ομιλία του κ. Βενιζέλου θα διαρκέση εν τέταρτον περίπου. Οι έχοντες ραδιόφωνον αμερικανικής κατασκευής θα ακούσουν τον κ. Πρωθυπουργόν εις τον αριθμόν 145 πλησίον των ραδιοσταθμών Λειψίας και Τεργέστης. Οι έχοντες ευρωπαϊκά ραδιόφωνα θα ακούσουν τον λόγο του κ. Βενιζέλου εις μήκος κύματος 200-220 μέτρων. Ίνα διευκολυνθή το κοινόν ν' ανεύρη τόν αριθμόν από του οποίου θ' ακούση την ομιλίαν του κ. Βενιζέλου, η Διεύθυνσις του ραδιοφωνικού πομπού θα εκπέμψη από της 9ης εσπερινής ώρας μουσικά ελληνικά κομμάτια από ελληνικούς δίσκους. Εξ άλλου εις τας δύο εισόδους της στοάς Αρσακείου θα τοποθετηθούν μεγάφωνα δια να μεταδώσουν εις το Κοινόν την ομιλίαν του κ. Βενιζέλου".
Την ίδια μέρα, στη καθιερωμένη στήλη των ραδιοφωνικών προγραμμάτων των ξένων σταθμών, εμφανίζεται στην κορυφή με αυταρέσκεια. "ΣΤΑΘΜΟΣ ΒΟΤΑΝΙΚΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (μήκος 200 ή 450) ώρα 10 μ.μ. - Ομιλία του Προέδρου της Κυβερνήσεως κ. Ελευθερίου Βενιζέλου".
Τι προεκλογικό αντίκτυπο είχε η ραδιοφωνική ομιλία δεν είμαστε σε θέση να υπολογίσουμε, ωστόσο τα αποτελέσματα της εκλογικής αναμέτρησης είναι γνωστά, τα αίτια της υποχώρησης του βενιζελισμού ιστορικά αναπόφευκτα και αναπόδραστες οι συγκυρίες που έφερναν νέους καιρούς. Η χρησιμοποίηση της ραδιοφωνικής τεχνολογίας ήταν απλώς συμπτωματική, το ραδιόφωνο όμως από δω και πέρα θα είναι συχνότατα παρόν στις κοινωνικές διεργασίες και θα συνδέεται όλο και περισσότερο με την ελληνική ζωή. Ανεξάρτητα από την επίδραση της πρωθυπουργικής ομιλίας στα εκλογικά αποτελέσματα, ραδιοφωνικά κρίνοντας, η εντύπωση φαίνεται πως ήταν άριστη. Το δημοσίευμα του Ελευθέρου Βήματος της επομένης το πιστοποιεί. "Η ΠΡΩΤΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΟΥ κ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΑΠΟ ΡΑΔΙΟΦΩΝΟΥ. Κατά τα προαναγγελθέντα ο κ. Βενιζέλος ωμίλησε χθες την 10ην μ.μ. ώραν προς τον Ελληνικόν λαόν από μικροφώνου. Ούτως την 10ην παρά πέντε ηκούσθη εις τα ραδιόφωνα η μετάδοσις του Εθνικού ύμνου εκ δίσκου γραμμοφώνου και την 10ην ακριβώς έλαβε τον λόγον ο κ. Βενιζέλος ενώπιον του μικροφώνου ακουσθείς λίαν ευκρινώς".
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου